ზედი სმიტი

ჰენველ-უფროსი


ზედი სმიტის ეს მოთხრობა 2007 წლის მაისში დაიბეჭდა ჟურნალ The New Yorker-ში. ჰენველების ოჯახზე სამი წლის წინ სმიტმა კიდევ ერთი მოთხრობა გამოაქვეყნა, “ჰენველი ჯოჯოხეთში”, რომელიც ასევე თარგმნილია ქართულ ენაზე და დაიბეჭდა ლიტერატურულ ჟურნალ “არილში” 2005 წელს.


ინგლისურიდან თარგმნა ასმათ ლეკიაშვილმა



ჰენველ-უფროსი, ცხადია, ჰენველის მამა იქნებოდა. შვილის არ იყოს, ისიც კარგი უბადრუკი ვინმე ჰყავდა გამჩენს. არა, პიროვნება აქ არაფერ შუაშია. უბრალოდ, ის "დიდი პიროვნება" გახლდათ ამ ოდიოზური ფრაზის სრული მნიშვნელობით: ბიოგრაფია ჰქონდა ასეთი, – უცნაური და თითქმის ფანტასმაგორიული. ის თავად ჰენველისთვისაც კი ლამის მირაჟი იყო და თანაც არცთუ სასიამოვნო. უგერგილო და თავქარიანი ადამიანი ხშირად სასტიკზე უარესია. ვისაც ასეთ ხალხთან ჰქონია საქმე, ალბათ კარგად გამიგებს. სისასტიკეს შეიძლება შეერკინო და საბოლოოდ გაუმკლავდე კიდეც, უსაზღვრო გულგრილობა კი, რომელიც არად დაგიდევს შენს გრძნობებს, სულ სხვა რამეა. ასეთი მამის შვილობა სევდანარევ დამოუკიდებლობასა და გაბოროტებულ გულჩათხრობილობას მიგაჩვევს, და ცხოვრების ხალისსაც დაგიკარგავს.
ჰენველ-უფროსი კომეტასავით დაატყდებოდა ხოლმე თავს ჰენველს - დიდი ინტერვალებით. ის ნამდვილად იქ იყო, როცა ჰენველი დაიბადა და მერეც, კიდევ ექვსი წელი ბრაიტონ-ბიჩს არ გასცილებია: მოაჯირს გადაეკიდებოდა, პატარა ჰენველს ხელში აიტაცებდა და აქეთ-იქითQაქანავებდა.
ის საღამო ჰენველ-უფროსს ოჯახთან არ გაუტარებია, მაგრამ კეთილშობილება გამოიჩინა და ცოტაოდენი ფული დატოვა, იმდენი, თევზისა და ჩიპსების საყიდლად რომ ჰყოფნოდათ, თუმცა, კაცმა არ იცის, გასწვდებოდა თუ არა გაღებული თანხა მსგავს შენაძენს. ერთი სიტყვით, კაი ძმაბიჭი იყო, თავისებური ხიბლით. ცოტა ძველმოდურად კი ჟღერს, მაგრამ მაშინ ასეთებს "ძმაბიჭებს" ეძახდნენ. ჭიქას პირველი ასწევდა და ბოლო დადგამდა - ხმაურიანი, მოკლედ, "ვინც მოვიდა, გაუმარჯოს" ტიპი იყო, თუმცა გალეშილი და გონდაკარგული არავის უნახავს. სულ თავისზე წყალწაღებულ ჯეელებთან დაიარებოდა, ასეთებთან უფრო იოლად გრძნობდა თავს კაცად. სახლში ავტომატი ჰქონდა, ორპენსიანს ჩააგდებდი და სიგარეტს გამოგიგდებდა, პაბებში რომ იყო, ისეთი. თავისი ცოლის უახლოეს მეზობელსაც ეკურკურებოდა, ქვრივს, სიუ ბოიდს ­- "სიუ, სიუ, ძალიან მიყვარხარ, ჩემო სიუ", იმდროინდელი სიმღერის მოტივზე მოჰყვებოდა ღიღინს, წელზე ხელს მოხვევდა და ცეკვა-ცეკვით მიარბენინებდა ჭიშკრისკენ, მისის ჰენველი კი საცოდავად უღიმოდა ფანჯრიდან.
ტანად ზორბა იყო, ჰენველ-უმცროსზე დიდი. მერე კი, შეიძლება სულაც მომდევნო წელს, ხუთ ნოემბერს, მოულოდნელად გამოეცხადათ. უკანა კართან, სიბნელეში იდგა იაფფასიანი სოსისებით ხელდამშვენებული. არც კი დარჩენილა, ჰენველთან ერთად რომ მოელხინა ამ დელიკატესით. მერე ისევ გადაიკარგა. "სიგარეტისთვის გავიდა და აღარ დაბრუნებულა": ჩვეულებრივი ისტორია ინგლისისთვის, მაშინაც და ახლაც! ერთი ეგაა, ჰენველ-უფროსს შიგადაშიგ დაბრუნება სჩვეოდა. ეს კიდევ უარესი, ამაზე ხომ ადრეც მოგახსენეთ. მოკლეშარვლიანი ჰენველი კი იდგა ასე ეულად, ნაწყალობევი სოსისებით ხელში. ამის დავიწყება შეუძლებელი იყო, კაცს ღრმად აღბეჭდვოდა მეხსიერებაში ცხრამეტი-ოციანი წლების ეს ეპიზოდი. ჩვენ ამის შესახებ ჰენველ-უფროსის ერთ-ერთი შთამომავლის ჩანაწერებიდან შევიტყვეთ. ეს შთამომავალი თავად ჰენველ-უფროსისთვის ისეთივე არარეალური იქნებოდა, როგორც ინტერნეტ-ქსელი ან გობლინები. არავინ იცის, რატომ ხდება ისე, რომ ზოგი რამ კარგად გვახსოვს, ზოგი კი უკვალოდ ქრება, ამ თემაზე ხომ ბევრი სენტიმენტალური ნაბოდვარი დაწერილა. თვით ჰენველს დიდად სჯეროდა მეცნიერული თეორიების, თუმცა მეცნიერების არაფერი გაეგებოდა. მისი წარმოდგენით, ტვინში რაღაც ქიმიური გამონათებები ხდებოდა და მოძრავი სურათები ფიქსირდებოდა (ეს ანალოგია ფოტოფირიდან მოდიოდა, რომელსაც ჰენველი მეტ-ნაკლებად იცნობდა); ზემოაღნიშნული "გამონათებები" სპონტანურად ხდებოდა და არც მათი შემჩნევა იყო შესაძლებელი. რა თქმა უნდა, ყველაფერ ამის ქაღალდზე გადატანაც რაღაც გამონათების მსგავსია, მაგრამ ეს პროცესი უფრო სევდიანი, მეორადი და ასე ვთქვათ, პარაზიტულია.
ოცდაათიან წლებში ჰენველ-უფროსი კანადას გაემგზავრა, რათა შეშისმჭრელის პროფესიას დაუფლებოდა. კანადაში გემის გამგზავრებამდე ჰენველ-უმცროსს იქ პატარა ზეიმი მოუწყეს, ოღონდ მამამისი ამაში არ მონაწილეობდა. ეკიპაჟის ერთ-ერთმა წევრმა სანთელი სპილენძის ფართო მოაჯირზე დაამაგრა და უჩვენა ჰენველს, როგორი წრიული სიმეტრიულობით განლაგდნენ მის შუქზე სპილენძის ჯვარედინი ხაზები. ჰენველ-უფროსი სამი წლის შემდეგ დაბრუნდა, რა თქმა უნდა, უფულოდ. სამაგიეროდ, კოვბოივით სიგარეტის ცალი ხელით გახვევა ესწავლა. ჰენველზე ამას დიდი შთაბეჭდილება არ მოუხდენია. საბოლოოდ კი ჰენველ-უფროსმა ავტობუსის კონდუქტორად დაიწყო მუშაობა. მერე იყო ომი, საიდანაც ის ფაქტიურად არც დაბრუნებულა, რადგან ვიღაც საშუალო კლასის ქალბატონი, სანიტარული მანქანის მძღოლი შეუყვარდა. ერთხელაც ჰენველს სახლში დაადგა თავზე. მაშინ უკვე ახალი სახელი ერქვა, "ბილი", ეტყობა, ამით თავის ირლანდიურ ფესვებზე სურდა მინიშნება. უმსგავსობა იყო და მეტი არაფერი! ჰენველ-უფროსისთვის სიტყვებს მყარი მნიშნველობა არ ჰქონდა, მისთვის ისინი არც სამყაროს რეალურ საგნებს აღნიშნავდნენ. მკაცრად თუ ვიმსჯელებთ, ამას "ფსიქოპათია" ჰქვია. მერე კი შორეული აღმოსავლეთის რამდენიმე გაცრეცილი ფოტო ამოაძვრინა და დაიწყო სახალისო და საკმაოდ დამაჯერებელი ამბების მოყოლა, კერიში რომ გადახდენოდა თავს. მისი ნაბოდვარი ვინმე უცხოს რომ მოესმინა, იფიქრებდა, სწორედ ეს უნდა დამართნოდა ასეთი სპილენძისფერი თმისა და ახლო-ახლო ჩამჯდარი თვალების პატრონსო. ჰენველიც ცდილობდა, უცხო თვალით შეეხედა ამ ყველაფრისთვის. ბილი ყველა ახალგაზრდა ჯარისკაცზე ისე უყვებოდა, როგორც თავის კარგ მეგობარზე, ჰენველს კი ჯერ ვერ მოესწრო მათთან დამეგობრება, თუმცა გულიანად კი იცინოდა და თავადაც ეხამუშებოდა მისთვის ეს ახალი, "უცხოს" როლი. "მაგარია, ძველო, ძალიან საკაიფოა!" უწონებდა მონაყოლს და ალბათ გულწრფელიც იქნებოდა (ცდილობდა, შეფასებისას სულგრძელობა გამოეჩინა), ვინმე სხვა რომ ყოფილიყო და არა მისი შვილი. დიახ, ვინმე სხვა რომ ყოფილიყო. ორიოდე საათში ბილი წავიდა, გახარებული და გაღიმებული. ამის შემდეგ ის ჰენველს თორმეტი წელი აღარ უნახავს.
1956 წლის აგვისტო იყო. ჰენველმა ყური მოჰკრა, მამამისს კენტის საგრაფოს ერთ შორეულ სოფელში რაღაც პატარა ბიზნესი წამოეწყო, რომელსაც თურმე არცთუ ურიგოდ ართმევდა თავს. რაიმე რეალური მოლოდინის გარეშე - ან ამის უფლებას თავს როგორ მისცემდა - ჰენველი თავის ველოსიპედს მოაჯდა და იქით გაეშურა. ახლა კაი სანახავი კი იქნებოდა, მაგრამ იმ ხანებში ლონდონიდან კენტში ველოსიპედით ჩასვლა არაფრად უღირდა. კაცმა რომ თქვას, ახალგაზრდა იყო, თუმცა თავად ალბათ ასე არ თვლიდა, უკვე საკუთარი ოჯახიც ჰყავდა. აბა, მაშინ რა იცოდა, რომ სამომავლოდ მეორე ოჯახსაც მოეკიდებოდა.
აგვისტოს მცხუნვარე დღე იყო. ჰენველი წყლისთვის ნავთის ძველი პლასტმასის ბოთლს იყენებდა, რომელიც ველოსიპედის ხარიხაზე მიება - ამ გამოგონებით მან, ცოტა არ იყოს, გაუსწრო კიდეც დროს. ახლადგაყვანილ ტრასას დაადგა, ოღონდ როგორც კი საშუალება ეძლეოდა, სოფლის ორღობეებში გადაუხვევდა ხოლმე, სუფთა ჰაერზე ერჩივნა მოგზაურობა. ვიმედოვნებ, მეტისმეტ მაღალფერდოვნებად არ ჩამითვლით, თუ ამ შემთხვევაში "ბუჩქნარის ცოცხალ ღობეს" ვახსენებ. მერწმუნეთ, ამით მხოლოდ ისტორიულ სიზუსტეს ვუხდი ხარკს. ორჯერ გამოედო ეკლიან ბუჩქნარს და იდაყვებზე პერანგიც შემოიფხრიწა. გადაწყვეტილი ჰქონდა, სანამ გარკვეულ ადგილს არ მიაღწევდა, არ გაჩერებულიყო - მეც ასეთივე სიჯიუტეს ვიჩენ, რაღაცას როცა ვწერ. კიდევ ერთი მილი, კიდევ ერთი თავი, ერთი მილი, ერთი თავი. ის სოფელი პატარა დაბლობზე იყო გაშენებული. ჰენველმა შესახვევი გაიარა, სოფლისკენ დაეშვა და "მთავარ" მდელოზე გაჩერდა; კაცმა რომ თქვას, მთელი სოფელიც მხოლოდ ეს მდელო იყო. იქვე ორი დაწესებულებაც შენიშნა: ქოთნებში ჩარგული ლავანდის ლამაზი ბუჩქებით დამშვენებული წითელი აგურის პაბი და მდელოს მეორე მხარეს, მყვირალა ფერებით მოხატული ფურგონი, სადაც შემწვარი თევზი და ჩიპსები იყიდებოდა. ჰენველმა კარგად იცოდა, დიდი არაფრის იმედი რომ არ უნდა ჰქონოდა. ველოსიპედიდან ჩამოვიდა და მდელოს შემოუარა, თან ხელის მტკიცე, ჩვეული მოძრაობით მსუბუქად მიაგორებდა თავის ტრანსპორტს. ოთხი საათი იყო ­­- ფურგონი დაკეტილი დაუხვდა. ველოსიპედი ფურგონის კედელზე მიაყუდა, რომელზეც ოქროსფრად მოჩარჩოებული ხასხასა წითელი ასოებით წაეწერათ, "ჰენველის განსაკუთრებული თევზეული და ჩიპსები". ჰენველი ხის ძირას ბალახზე დაეშვა. ქვევით კრიკეტის მოედანი და შამბნარში ჩაფლული გუბურები მოჩანდა, მაგრამ ის ვერ აღიქვამდა ამ ხასხასა მწვანე ხედს, მასზე სურნელი უფრო მოქმედებდა: ფოთლებგამხმარი, ჭკნობაშეპარული ვარდები, ზაფხულის უკანასკნელი მშვენება. დაკრიფე და გაახარე შენი დაიკო (დაბ. წელი - 1931).


სუნამოს რეცეპტი აირინ ჰენველისთვის

ექვსი ვარდი (მოპარული, ფურცლებგაცლილი)

ონკანის წყალი

ცარიელი რძის ბოთლი

მოსრისე ვარდის ფურცლები მძაფრი არომატის მისაღებად. ჩაყარე ბოთლში. გაავსე წყლით.

ამასობაში ფეხები ოფლში ჩაეხარშა და მანაც ფეხსაცმელი გაიძრო. სახლში ცოლი ეჯდა, რომელიც არც თუ კარგად იყო, ოღონდ ჰენველს თავადაც ვერ გაეგო რა სჭირდა და ვერც ვერაფრით ეხმარებოდა, მაგრამ ახლა, მზეს მიფიცხებულმა, პირველად იგრძნო შვება: მოეხსნა სიმძიმე ზურგში, უკვე თვეების მანძილზე რომ ტანჯავდა. ბალახზე დაწვა და ხერხემლით ღრმად ჩაეფლო მიწაში. გულაღმა გადაწოლილი ათვალიერებდა "თავდაყირა" მოსიარულე ქალების ფეხებს. ძალიან მოსწონდა ეს ახალი ზარის ფორმის ქვედაბოლოები, იმდენად ფართო, რომ შეგეძლო მათ ქვეშ შემძვრალიყავი და უსაფრთხოდაც გეგრძნო თავი; ინანა, ცოლის შერთვა რომ იჩქარა, ან იქნებ სხვა რომ არ შეირთო, იმას ნანობდა. "აქ ხომ არ დავრჩენილიყავი? იქნებ მზეს ჩავენთქე და აღარ დამენახა ის ნარინჯისფერი ელვა ჩემი ქუთუთოების ქვეშ, იქნებ თავად ვქცეულიყავი ამ ნათებად, და სამყაროს მთელი კანონი და საფუძველთა საფუძველი ჩემთვის ეს ღეროგადახრილი გვირილა, ვარდის სურნელი და პაბის მერხზე თავდაყირა ჩამომჯდარი გოგო გამხდარიყო... გოგო, თავდაყირა რომ შეექცევა "მეგუთნის საუზმეს" თავის მეგობართან ერთად. განა წუთის საქმე არ იქნებოდა წარწერა "ჰენველის განსაკუთრებული" "ჰენველის და ჰენველის განსაკუთრებულით"-ით შეგვეცვალა?
მე ჰენველის აზრების ჩემეული ჩანაწერი მოგაწოდეთ, – მაქსიმალურად ზუსტი. რომან "მიდლმარჩში" წააწყდებით ძველ მაქსიმას იმის შესახებ, თუ რაოდენ უფრო გულმოწყალე ხდება ადამიანი, როცა საკუთარ კერას შორდება. ეს ყველაფერი იმ კეთილგონიერ შვილიშვილებსა თუ შვილთაშვილებს მახსენებს, თავიანთი წინაპრების სასიკვდილო სარეცელთან რომ ათენ-აღამებენ აიპოდებით ხელში ან ღამის სამ საათამდე მანიაკალური გულმოდგინებით ეძებენ ინტერნეტის გენეალოგიურ საიტებზე რაიმე ცნობას მათ შესახებ, როგორმე რომ აღადგინონ საიქიოში უკვე გამგზავრებულთა ან გასამგზავრებლად გამზადებულთა ცხოვრებისა და განცდების დეტალები, საკუთარი დედის სატელეფონო ზარს კი არ პასუხობენ. მეც ამ თაობას ვეკუთვნი. ყველაფერს გავაკეთებ ჩემი ოჯახისთვის, ოღონდ თვალით ნუ დამენახვებიან.
როგორც უკვე გითხარით, 1956 წელი იდგა. არაფერი იყო მზის, ჰენველისა და მზის გარდა. მაღალ ბალახებში წამოგორებული ჰენველი ფიქრებმა გაიტაცა და ასეთი დიალოგიც შეთხზა:

ჰენველ-უფროსი: (ისიც ჰენველის გვერდით წევს) მაშ, მიპოვე, არა?

ჰენველი: ჰო, ალფ. რა, არ უნდა მეპოვე?

ჰენველ-უფროსი: გირჩევნია გააბოლო. ნუ ხარ ასე სულსწრაფი.

ჰენველი: ("სენიორ სერვისს" კოლოფიდან იღებს ერთ ღერს) გმადლობთ.

ჰენველ-უფროსი: მაშ ასე, როგორ მიდის შენი საქმეები? მე, როგორც ხედავ, არაფერი მიჭირს.

ჰენველი: რა თქმა უნდა, და მაინც... ეს ყველაფერი ძალიან ჰგავს ჯორჯ ელიოტის ცნობილ რომანს -

ჰენველ-უფროსი: უუ, მორჩი ამ სისულელეებს. შენ სულ ასე იცი - ისეთი გინდა გამოჩნდე, როგორიც არ ხარ და არც არასდროს ყოფილხარ. ეგეთ რაღაცეებს არასოდეს კითხულობდი. შენი ბჟუტური რომ მოისმინოს კაცმა, იფიქრებს, უნივერსიტეტში უსწავლიაო.

ჰენველი: (ნაღვლიანად) ჩვენ ვერ გავწვდით საშუალო სკოლის ფორმას. მე სკოლის გამოცდები ჩავაბარე, აი, ფორმა კი ვერ ვიყიდეთ.

ჰენველ-უფროსი: (ისე გულიანად იცინის, რომ ცრემლიც კი მოადგება თვალზე) არ მოგბეზრდა კედელზე ცერცვის შეყრა? ღმერთო ჩემო, ცოტა ხომ არ მოგიძველდა ეგ ისტორია? სულ ვარდის სურნელი რომ ასდიოდეს, ბარს მაინც მირჩევნია ბარი დავარქვა. საითაც არ უნდა მიცურავდეს შენი ნავი, დასანანი არაფერია, ჰენველ.

ჰენველი: (წაიმღერებს) ცერცვი ჩავაგდე ნავში. . . . ნიჩბის მაგივრად ბარი მაქვს ხელში. . . . ვარდი, რომელიც ჩემ სიყვარულს ვაჩუქე იმ დღეს.

ჰენველ-უფროსი: სულ გაგირეკია.

* * *

"ეს ვისი ველოსიპედია?"
ჰენველი წამოჯდა. ვერ ვიტყვი, ჰენველ-უფროსი დიდად გააოცა-მეთქი მისმა დანახვამ, ერთი ეგ იყო, მცირედ შეფიქრიანდა და ვაჟს ჩიპსები შესთავაზა, მასაც არ გაუდია თავპატიჟი.
"აქ სადღაც დასაკეცი მაგიდა უნდა მქონდეს..."
ჰენველი თვალს არ აცილებდა ჰენველ-უფროსს, რომელიც ფურგონის სიღრმეში რაღაც ხარახურასა და ძველ ავეჯში იქექებოდა. იქვე ერთმანეთზე გადაჯვარედინებული ფოჩებიანი ტორშერი და ტანსაცმლის საკიდი დაეყარათ: ჰენველის საგვარეულო გერბი. სანიტარული მანქანის მძღოლი, ბანთი, რომელსაც, სავარაუდოდ, იქაურობის მილაგებ-მოლაგება ევალებოდა, ამ ერთი წლის წინ გარდაცვლილიყო ­- ეს პატარა ბიზნესი მისი ფულით იყო შეძენილი. ქალი ალბათ ჰენველ-უფროსს საჭმელსაც უმზადებდა და სასმელითაც ანებივრებდა, ახლა კი, მარტო დარჩენილი ჰენველ-უფროსი საზიზღრად გასიებულიყო, ცხვირსა და ლოყებზე კანქვეშა კაპილარები დასკდომოდა, ჟღალი ბაკენბარდები წამოზრდოდა და შევერცხლოდა. საშინელება იყო! ჰენველ-უფროსი ფიზიკურად ყოველთვის აღემატებოდა ჰენველ-უმცროსს: "შემაჯექი ზურგზე ­- მიდი, შემაჯექი! ნუ გეშინია, არ ჩავტყდები!" ეუბნებოდა ხოლმე რომელიმე ქალს, და როცა ის ბუდასავით ამხედრდებოდა მის ზურგზე, ჰენველ-უფროსი ერთი-ორჯერ მაინც ჩაბუქნიდა, ზოგჯერ ხუთჯერაც. ახლა კი ფურგონიდან გამოსულს, საცოდავად ამოყირავებული პატარა მაგიდა მიებჯინა უზარმაზრ ღიპზე. სწორედ ეს ღიპი მიანიშნებდა, საბოლოოდ რომ მიეტოვებინათ ქალებს.
"ესეც ასე" - და შთამბეჭდავი საჯდომი მაგიდაზე ჩამოდო; მაგიდის თუჯის ფეხები ღრმად ჩაესო მიწაში - "ფეხზე მდგომელა ჭამისა არ მწამს ".
ორი პატარა სკამი გამოიტანა და ჰენველიც ერთ-ერთზე მოთავსდა. ჰენველ-უფროსი რომ არ ჯდებოდა, მის მემკვიდრეს ერთი ხანობა ეს ბუნებრივადაც კი ეჩვენებოდა. მასპინძელი მდუღარე ზეთს დაჰფოფინებდა და შესაწვავ ჩიპსებს არჩევდა, ზოგს კი ყრიდა, აბა, თავის ერთადერთ ვაჟიშვილს უვარგისი ჩიპსებით ხომ არ გაუმასპინძლდებოდა! როცა ტაფასთან ფუსფუსს მორჩა, ჰენველისთვის უკვე ნათელი გახდა ის, რაც ისედაც აშკარა იყო: მამამისს მისი ყურება ემძიმებოდა. ორივენი მინდორს გადაღმა მდელოს გასცქეროდნენ, ჰენველ-უფროსი ფურგონს მიყუდებოდა - თავისი რწმენის მიუხედავად - ხელში გაქონილი ქაღალდის პარკი ეჭირა და თითოეულ ჩიპსს გულმოდგინედ ამუშავებდა კბილებით. ჰენველი თუ ხმას ამოიღებდა, ჰენველ-უფროსი მისი მზერის მიმართულებით იყურებოდა, შვილისთვის ერთხელაც არ შეუხედავს.
ამ საუბრიდან ჰენველს ფაქტიურად არაფერი ახსოვდა, მისთვის ის ისეთივე არარეალური რამ იყო, როგორც წეღანდელი შეთხზული დიალოგი. ვიდრე ჰენველი მდუმარედ ცდილობდა მამამისისგან რაიმე (დიდი ხნის ნანატრი, მაგრამ ნაკლებმოსალოდნელი) სინანულისმაგვარი ამოექაჩა (რას ვიზამ, შვილო... სიმართლე გითხრა, საშინლად ვნანობ...), რეალურ, დამძიმებულ ჰაერს გაოფლილი ჰენველ-უფროსის ლაყბობა არხევდა; ყვებოდა სუეცის ამბებზე და იმ არაბ ნაბიჭვრებზე, და კიდევ ათას რამეზე, რისიც ჰენველს ­- ადამიანთა შორის ამ ყველაზე აპოლიტიკურ არსებას, რომლისთვისაც სამყარო შედგებოდა და ამოიწურებოდა იმ ხალხით, ყოველდღიურად რომ ხედავდა, ელაპარაკებოდა, აჭმევდა, ბანდა - არაფერი გაეგებოდა. ბოლოს და ბოლოს საუბარი იმათზეც ჩამოვარდა, ვისი ამბებიც ჰენველს პირადად ეხებოდა - მის ცოლზე, ქალიშვილებზე. ჰენველმა მორცხვად აღწერა თავისი იმჟამინდელი გასაჭირი, თან ექიმისგან ნასესხებ ფრთხილ და მაღალფარდოვან გამოთქმებს აწვებოდა ("მენტალური აშლილობა", "მიდრეკილება ისტერიისკენ"). ჰენველ-უფროსმა უკანა ჯიბიდან ცხვირსახოცი ამოიღო და ჭუჭყისგან ჩაშავებულ კისერზე მოისვა, მერე კარგა ხანს გულმოდგინედ კეცავდა. და უცებ ჰენველი მიხვდა: მამამისს სავსებით ბუნებრივად მიაჩნდა ის ფაქტი, რომ მისი ვაჟი გარკვეული აზრით არასრულფასოვან ქალზე დაქორწინდა და ახლაც ის ირონიული ზიზღისმაგვარი გრძნობა დაუფლებოდა, როგორიც მაშინ, როცა პატარა ჰენველმა იმის მაგივრად, რომ ეცინა, როდესაც მოაჯირზე გადახრილი მამა ხელში აყვანილს აქანავებდა, საშინელი ღრიალი მორთო.
"ესეც ასე, კეთილი და პატიოსანი", დაამთავრა მან თავისი ლექცია ჰენველiს უბადრუკობაზე (ლექციაში ხაზგასმული იყო ის ფაქტი, რომ მას არ შესწევდა უნარი გაეკეთებინა სწორი არჩევანი და საერთოდ, სწორად შეეფასებინა მოვლენები) და უფრო ზოგად თემაზე, "ქალებზე" გადავიდა, რამაც საშუალება მისცა, რაღაც ეჭვი მაინც გაეღვივებინა მსმენელში, რომ ჰენველის უბედურება მარტო მისი ბრალიც არ იყო: "ისინი თავიდან წერენ ისტორიას - კაცს საშუალებას არ აძლევენ იყოს ისეთი, როგორიც არის. მუდამ იმას გიჩიჩინებენ, როგორი უნდა ყოფილიყავი, და სულ არ აინტერესებთ, როგორი ხარ სინამდვილეში. თანაც, რასაც სამაგიეროდ გთავაზობენ, იმის ნახევარიც არ ღირს, რაც თვითონ ჰგონიათ - ან იქნებ მე ვფიქრობ ასე. თუმცა, შეიძლება თქვენ უფრო გაგიმართლათ - ღმერთმა იცის, ახლა ისინი გაცილებით უკეთესები ჩანან, ვიდრე ჩემ დროს..."
მათგან ოციოდ იარდში ორი სარაფნიანი გოგონა ერთმანეთს ყირის გაჭიმვაში ეხმარებოდა. ჰენველ-უფროსმა მუცელში ხელი წაჰკრა ჰენველს, და ამ უკანასკნელმაც ძლიერი წყენა იგრძნო დედამისის მაგივრად, რომელიც ჯერ კიდევ ცოცხალი იყო და შუბლთან ისევ ჩამოშლოდა კულულები - ახლა უკვე გათეთრებული - ისევ ატარებდა იმ სქელ ფეტრის შლაპებს და ჰაროლდ ლოიდის სათვალეს, უზადოდ წრიული შუშებით და სქელი ჩარჩოთი. არაფერი უთქვამს. უხმოდ შეექცეოდა თავის ჩიპსებს. ქერა, გამხდარი გოგონა კი ამასობაში მეორე, შავგრემანი გოგოს პუტკუნა კოჭების დასაჭერად ემზადებოდა, ეტყობა, კვება არ აკლდა მის პატრონს, აბა ათიოდე წლის წინ წვივებს ასე ვერ გაისუქებდა. შავგვრემანი ხელებს დაეყრდნო და ფეხები აიქნია, ყვითელი კაბა მკერდზე შემოეტმასნა, მისი კრინოლინი ქერა გოგონას ვიწრო მხრებს გადაეფინა. მერე ჰენველისა და ჰენველის თვალწინ გოგონები სიცილ-კისკისით გაგორდნენ ბალახზე. ცოტა ხანში ჰენველ-უფროსმა აიღო ქაღალდის ორი ცარიელი პაკეტი, ცხიმიან გორგლად აქცია და ჩაილაპარაკა, მიჯობს, ჟალუზები ავწიო, ჩაის დროა და ხალხი მოვაო. ამის მერე ჰენველს აღარც უნახავს მამამისი.
1986 წლის რომელიღაცა რიცხვში, კერძოდ კი რომელში, ალბათ მხოლოდ სახელმწიფო არქივში თუ ეცოდინებათ, ჰენველის ბინაში ტელეფონის ზარი გაისმა. ჰენველი შინ მოზელილი ცომით პიცას ამზადებდა თავისი მეორე ოჯახის პატარა წევრებისთვის. ყველაზე უკეთ ახალი პამიდვრის თხელი, წყალგარეული სოუსი გამოსდიოდა, ხამსითა და შავი ზეთისხილით შეკმაზული, ისეთი პიკანტური და გემრიელი, რომ კოვზით უპუროდაც შესანიშნავად მიირთმევდა კაცი. თუმცა, შეიძლება მარტო მე მიყვარს ასე ჭამა. ზოგჯერ მეტისმეტად გახვევთ თავს ჩემ გემოვნებას.
"დიახ, გასაგებია - გმადლობთ... კარგი ქენით, რომ შემატყობინეთ", თქვა ჰენველმა ჩვეულზე უფრო სოლიდური ხმით. ტელეფონის ყურმილი დადო და ოთახიდან გავიდა. პიცის კეთებას რომ მორჩა, ოთახში დაბრუნდა, გაფითრებული ჩანდა, თუმცა აღელვება არ ეტყობოდა. გვითხრა, მამაჩემი გარდაიცვალაო, და ამ ფრაზის გაგონებაზე ყველა ჩვენგანი - დედაჩემი, ჩემი ძმა და მე - იძულებული გავხდით, ერთ წამში წარმოგვედგინა ჩვენთვის უცნობი ადამიანი და უკვე მეორე წამს მოგვეკლა. ჰენველს იქამდე არაფერი უთქვამს ჩვენთვის, ოდნავ მაინც რომ შევემზადებინეთ ამ ამბისთვის. რამდენიმე კვირით ადრე იცოდა, მამამისი რომ კვდებოდა, მაგრამ მის მოსანახულებლად არ წასულა. ოცი წლის შემდეგ, მისი დროც რომ მოვა, არც ჰენველის შვილი მივა მასთან. ჩემი პროფესიული საქმიანობისას ხშირად ვიმეორებ ფრაზას, "მე არ მწამს მოდელების". ქინძისთავით მიჭედებულ პეპელას წარმოდგენაც არა აქვს, რა ლამაზ ფორმას ქმნის.
"ის ვერასდროს ისვენებდა ერთ ადგილას", თქვა ჰენველმა, "ახლა კი თავისი გზის დასასრულს მიაღწია". ძველი, ლამაზი მეტაფორაა, ბორხესს რომ მოეწონებოდა, ისეთი; ჩვენ კი ყველამ ის პირდაპირი მნიშვნელობით გავიგეთ და მაშინვე ბრაიტონის ნავსადგური გაგვახსენდა: ბრაიტონი ჩვენთვის ჰენველის სამყარო იყო, ის ადგილი, სადაც, როგორც წესი, ჰენველები კვდებოდნენ. პატარაობაში მესიზმრა ­- ამას რა დამავიწყებს - რომ სხეულზე გრილი, ბრტყელი ბრაიტონული ქვები მეყრებოდა... აი ისე, როგორც ებრაელები აწყობენ ლოდებს საფლავებზე; მეყრებოდა და მეყრებოდა, ვიდრე მთლიანად არ ჩავიმარხე ამ ქვებში. მერე კი მთელი ოჯახები მოდიოდნენ და პიკნიკს მართავდნენ ამ ადგილას ისე, რომ არც კი იცოდნენ ჩემი ამბავი, რადგან მე უკვე ბრაიტონის კლდის ნაწილად ვქცეულიყავი ისევე, როგორც ყველა ჰენველი (ჩემი სიზმრისეული ლოგიკით) - უხსოვარი დროიდან... მას შემდეგ, რაც ინგლისში დასახლდნენ. მაგრამ მე მდედრობითი სქესის ჰენველი გახლავართ და გათხოვებასთან ერთად ჩემ გვარსაც გამოვეთხოვე.


© “ცხელი შოკოლადი”

ბესო ხვედელიძე

რუსთაველი შოთა


დეზერტირების ბაზრის ხსოვნას


გამომცემლობაში შოთას დახვდა ბევრი შეუხედავი ქალი, არცერთი მამაკაცი, უჯრებიანი მაგიდები, ზედ კომპიუტერები და კომპიუტერებთან კაქტუსები. "მაღალ მთიანეთში დღემდე შემორჩენილი წარმართული კულტურის ნიმუშები, მათ შორის ფალოსის კულტის ნაშთები..." – უცაბედად მოუფრიალდა შოთას თავში ამდენი კაქტუსის შემხედვარეს სადღაც ამოკითხულის დაუსრულებელი ნაკუწი და ძალიან სხვაგან რომ არ გაეტია ფიქრით, უბრალოდ ხმამაღლა თქვა:
-უფროსი მანახეთ. სალამი!
უწესრიგოდ აწრიალდნენ შეუხედავი ქალები - ზოგმა თავზე გადაისვა ხელი, რამდენიმემ ფარდა გაასწორა, ორი მათგანიც დიდი ოთახიდან კიდევ უფრო იქით გამავალ თეთრ კარში შეიძურწა, უმეტესობა კი ფეხზე დადგა. შოთაც იდგა დასტით ხელში და პასუხს მორჩილად ელოდა. პასუხივით იყო – თეთრი კარი რომ გაიღო და იქიდან გამოსძახეს: "აქეთ მობრძანდით..."
შევიდა თუ არა, ორი ბუზანკალივით ქალი გავის ბრეცვით გაშპა ოთახიდან და გამომცემელს შოთა ერთი-ერთზე შერჩა.
შეხედა თუ არა თვალებში, აშკარად დაინახა შოთამ (და არა მიხვდა), თუ რა სიშლეგით რბიოდნენ გამომცემლის თავში სიტყვები: "საგადასახადო", "სანეპიდსადგური", "ფინ-პოლიცია" და "ინსპექცია", მაგრამ მაინც თვალის მალი ფახულით განიდევნა ეს უხერხული ხედვითი შეგრძნება და დასტა მაგიდაზე დაასვენა:
-მოთხრობებია, წიგნად მინდა შევკრა... – თქვა და მერეღა ჩამოართვა გამომცემელს ხელი.
-ვისი? – ოთხასოიანი კითხვა ისეთი დანაწევრებით ამოთქვა გამომცემელმა, თითქოსდა წელიწადის ოთხ დროს მყისიერად და ველურად გაეშლიგინა მის სხეულში.
-ჩემი.
გამომცემლის ხელისგულიდან სწრაფად გადმონაწილებულმა ბიო-იმპულსებმა შოთას მაშინვე აგრძნობინეს, რომ ზემოთგაჟღერებული ფრაზის გამო გამომცემლის თვალში ერთბაშად დამცირდა, თუმცა არც ეს შეგრძნება გაუჩერებია დიდხანს თავისთან. გამომცემელმა აქტიურობა იწყო – შოთა კი იდგა და განაჩენივით რაღაცას ელოდა.

***
- მე ქალაქ რუსთავში, მეტალურგების დასახლებაში, ცხრასართულიანი კორპუსის მეშვიდე სართულზე, დასა და დისშვილთან ერთად ვცხოვრობ. ჩვენი მშობლები წარჩინებული მეტალურგები იყვნენ და ეს ბინა თავის დროზე სამსახურიდან მიიღეს. ჩვეულებრივი ოროთახიანია – "ხრუშჩოვკას" რომ ეძახიან. ჩემ დას ქმარი აფხაზეთში დაეღუპა. კაი ბიჭი იყო ვალოდა. მაღალი და ხმელი. პროფესიით - მღებავი. თავისი საქმე ხუთიანზე იცოდა და გულიანი სიცილიც კარგად გამოსდიოდა. ერთი ბიძინა დარჩათ, რომელიც ახლა თხუთმეტი წლისაა და ძალიან უნდა, რომ გამოვიდეს ფეხბურთელი, თან ძალიან მაგარი ფეხბურთელი, ყველაზე ცოტა – ლიტმანენივით მაინც, ამიტომ დილიდან დაღამებამდე ვარჯიშზეა. აქვე დადის – "აზოტის" გვერდით მდებარე სტადიონზე გახსნილ სექციაში. პირდებიან, რომ მალე დიდი გუნდის სარეზერვოში გადაიყვანენ და ჩვენც იმედის თვალით შევყურებთ ბიძინას. სახლში მუდამ დაღლილი და მოშიებული ბრუნდება. დამ კაი კერძები იცის. ყოფილი პროფკავშირების საერთო სასადილოს სამზარეულოშიი მუშაობს და იქიდანაც ამოაქვს ხოლმე თავისი კუთვნილი საჭმლის წილი. მე კიდევ ყოველ დილით თბილისში მიწევს გამგზავრება. დეზერტირების ბაზარში, უკანა მხარეს რომ ოთახებია, იქ ვარ – სკამიც მიდგას და საკანცელარიო მაგიდაც. ერთი შეხედვით იოლი და ადვილი სამსახური მაქვს: ბაზარში გასაყიდად გასატან უთავფეხო, გაპუტულ ქათმებს ვარტყამ ფერდზე რიგრიგობით ბეჭედს. მერე აღვრიცხავ და ჟურნალში ვატარებ. ესაა მთელი ჩემი იქაური საქმე და ზუსტად ამაში მიხდიან ჯამაგირს, თუმცა მაინც ვგრძნობ, რომ ჩემი მოწოდება სულ სხვაა. ამას აქამდეც სულ ვგრძნობდი, მაგრამ ხმამაღლა ვერ ვამბობდი - ახლა კი დანამდვილებით ვიცი. ზუსტად რომ მივმხდარიყავი, ამაში ჩემი და დამეხმარა: მან ჩემს ნაწერებს მიაგნო და წაიკითხა. მხოლოდ წაკითხვა იყოს, კიდევ რა უჭირს: თან მოიწონა და მირჩია – წიგნად შემეკრა, ანუ გამომეცა.
თავიდან ძალიან დავფრთხი. მაგ მიმართულებით არასდროს მეფიქრა. სამი საათი რომ მეჩიჩინა, მერეღა დავფიქრდი.
ბოლოს დამარწმუნა.
ნაკითხი გოგოა ჩემი და. ბავშვობიდან ეგეთი იყო - აქაურ ბიბლიოთეკაში ჩაწერილი. სულ წიგნებში ჰქონდა ცხვირი ჩარგული და მეც გადმომდო. ჰოდა, მეც რაღა დამრჩენოდა – ჩავიძირე და ჩავიძირე.

***
გამომცემლებთან იქამდე აბა საიდან ექნებოდა საქმე... ეს ვიღაც ეგეთი კი თან წეროს ჰგავდა: წაწვეტებული ჰქონდა სახე მეტისმეტად და ორპირში აფრიალებული თაბახის ფურცელივის ფარატინა და მსუბუქი იყო, და თან კიდევ - ბუს – სათვალე ეკეთა სქლად მოჩარჩოებული და სქელშუშიანი.
"მიფრინავენ ფრინველები შორს..." – გაახსენდა შოთას უნებურად, თუმცა მაშინვე მოთოკა, ანუ შიდვე დაიგუბა მღვრიე ფიქრთ-წანწკარი და სპეციალურად სულ სხვა გაიფიქრა, ტელევიზორიდან გამოყოლილი: "ბიო-ორნიტოლოგიურმა დაკვირვებებმა ცხადყო, რომ წერო და ბუ ყველაზე ჭკვიანი ფრინველებია ფრინველთა შორის... სადღაც ბრძენებიც კი..."
გამომცემელს კი ნატიფთითება ხელები პედანტური სიზუსტით გაუთოებული შარვლის ჯიბეებში ეწყო და სამ კვადრატულ არშინ ფართში უთავბოლოდ წრიალებდა – თან ისე კრიახებდა, თითქოს მის წინ ბარემ მინიმუმ თორმეტი კაცი მსხდარ-მდგარიყო ყურდაცქვეტილი და პირ-თვალ-დაჭყეტილი.
"მოთხრობებია, წიგნად მინდა შევკრა", – დაუდო შოთამ კაბინეტში შესვლისთანავე ორი თითის სიმსხო თაბახის ფურცლების დასტა პრიალა მაგიდაზე, და მხოლოდ მერეღა ჩამოართვა კოჟრიანი ხელი.
-ვისი?
-ჩემი.
გამომცემელმა ამის გაგონებაზე შოთას მეტად უცნაურად, თვალისმოწკურვით შემოხედა, ცოტა ხანს მზერაგაციებულმა უყურა, მერე დასტა აიღო, ჯერ თავფურცელს დახედა, ჩააცივდა, ბოლოს დასტას ცერა თითით ბანქოსავით კრეჭი უყო.
-აქამდე არსად დაბეჭდილხართ... – ამოთქვა დარწმუნებით.
-აბა სად?.. - თავი უარის ნიშნად გააქნია შოთამ და ბაზრის ქათმები გაახსენდა, აღრიცხვისას მელნიან ბეჭედს რომ ასვამდა ფრთასთან ახლოს.
ქათმები მასთან უთავფეხონი მოდიოდნენ (მოჰქონდათ) - მხოლოდ ტანებით, შოთა კი აბეჭდავდა და აბეჭდავდა. თან ითვლიდა. ყველას რომ მოუვლიდა, გაქერცლილ ჟურნალში რაოდენობას აღნუსხავდა და უკან გაატანდა, მერეღა იცლიდა: გამოსწევდა ქვედა უჯრას, ამოიღებდა კალამს და წერდა. წერდა უბრალო ადამიანებზე, ვისთანაც კი ცხოვრებაში ჰქონდა საქმე, ვისაც იცნობდა და გულშემატკივრობდა. წერდა გაუქმებული ანგარიშფაქტურების უკანა გვერდებზე. გვერდებს რომაულად ნომრავდა. დაწერილს სახლში წაიღებდა, აგროვებდა – სადღაც თვის თავზე ყველას გადაიკითხავდა. რომელიც მოეწონებოდა – სტეპლერით შეკრავდა; დაწუნებული საპირფარეშოში შეჰქონდა. ბლომად რომ დაუგროვდა, სადღაც სამ კილომდე, დამ უთხრა:
-წაიღე, შოთა, შეკარ წიგნად... მადლია.
-შენ რა იცი მადლის? – გაღიზიანდა უცებ შოთა.
დამ უყურა, უყურა და თქვა:
-მადლისგანაა სიტყვა მადლობა.
-დიდი ამბავი...
-ჰოდა, მაშ დაატკბე, ვინც ეგ ნიჭი მოგცა და არ დაგამადლა.
საღამოსკენ მოთხრობების გადარჩევა იწყეს. იქიდან ერთი კვირის თავზე კი, გამომცემლის წინ მდგომს, უცებ მოეჩვენა, რომ თავად იმ უთავფეხო ქათმებიდან ერთ-ერთი იყო, ანუ ცოტაც და მხარზე მელნისფრად ვარგისიანობის ბეჭედს დააბეჭდავდნენ, აღრიცხავდნენ, ჟურნალში გაატარებდნენ და გასაყიდად ბაზარზე გააგდებდნენ.
-უნდა იცოდეთ, შოთა, რომ გამოცემლობის კომერციული ინტერესებიდან გამომდინარე, ჩვენ არაფერში გვაწყობს საზოგადოებისთვის უცნობი ავტორების წიგნად ბეჭდვა?.. ასეთია საგამომცემლო თამაშის მთავარი წესი და კანონი...
"საიდან უნდა ვიცოდე?" – შეეკითხა თავს შოთა, თქმით კი სულ სხვა თქვა:
-იქნებ წაგეკითხათ მაინც...
გამომცემელმა დამცინავად გაუღიმა.
-თვით სრულყოფილება და გენიალურობაც რომ აღმოჩნდეს, შოთა, იმ ავტორის წიგნს, რომელსაც არავინ იცნობს, საგამომცემლო პრაქტიკიდან გამომდინარე, შესაბამისად, არ ეყოლება მკითხველი... ანუ...
-ვინ იცის...
-სტატისტიკამ, ჩემო კარგო... – გაღიზიანდა გამომცემელი. - ბოლო-ბოლო ამ საქმეში ვართ ოცი წელია... იშვიათ გამონაკლისებზე აქცენტის გაკეთება კი ამ სიტუაციაში ფრიად სარისკოა... საერთოდ კი, ჯობს ჯერ პერიოდიკაში გამოქვეყნდეთ, გაგიცნოთ მკითხველმა, დაღვინდეთ, მერე გამოჩნდება – ღირს თუ არა, მოთხრობების წიგნად დასტამბვა... ანუ, მოკლედ რომ ვთქვა, თქვენ ჯერ არავინ არ ხართ...
კაბინეტში სიჩუმე ჩამოვარდა.
-და მთელი დეზერტირები ეყოფა? – იკითხა უცებ შოთამ.
-რა ბრძანეთ? – შეკრთა გამომცემელი.
-მთელმა დეზერტირებმა რომ იყიდონ...
-ვიინ? – ძალიან დაბნეული იყო გამომცემელი.
-დეზერტირებმა.
-ჯარისკაცებმა?
-ჯარისკაცებმა არა... – ჩაეცინა შოთას თავისთვის. – სადაა მაგდენი დეზერტირი... ბაზრის გამყიდვლებზე ვამბობ...
-რატომ? – კვლავ ვერაფერს ხვდებოდა გამომცემელი.
შოთამ ღრმად ამოისუნთქა და თქვა:
-იქ ყველა მიცნობს.

***
-სად მაქვს ნებისყოფა... არ მაქვს. რომ წამოვედი იმ ბუზანკლებიანი გამომცემლობიდან, ერთი პირობა ვფიქრობდი, მაგრად დავლევ, გავილეშები და ერთს ვიმღერებ-მეთქი. კი არ მინდოდა, მაგრამ ჯინაზე ვაპირებდი. ვის ჯინაზე? რავი – ასეთი ცხოვრების, ალბათ; ცხოვრების, სადაც ბევრი რამ წინასწარ გადაწყვეტილია ვიღაც ტვინშეშუპებულების მიერ, ანდა რაღა ბევრი - ბარემ ყველაფერი.
წიგნად შესაკრავი მოთხრობების დასტა იღლიაში მქონდა ამოჩრილი და განიერ გამზირს მივუყვებოდი. ისიც ვიფიქრე – მდინარესთან ჩავალ, ამ ნაწერებისგან ქაღალდის გემებს გავაკეთებ და წყალს გავატან-მეთქი, მაგრამ ეგ აზრი არ მომეწონა. დამენანასავით მოთხრობები. მე შენ გეტყვი და – ხელახლა დავწერ იგივეს, ანდა მახსოვს რო აქ რა სწერია? წერა ჩემთვის რაღაცის მოშორებასავითაა – უფრო კორძის, ანდა გამოღებული ნაყოფის. მოკლედ, მსხმოიარე ხესავით ვარ, და როგორც ჩემი და ამბობს: მუდამ ორპირი მაქვს თავში.
დეზერტირებში ავედი. ივანე ვნახე.
-რაო, შოთა – გბეჭდამენ?
ხელი ჩავიქნიე და დასტა მაგიდაზე დავაგდე. ივანესაც თავისებურად ჩაეცინა.
ივანესაც ბეჭედი უჭირავს ჩემსავით, ოღონდ ის გოჭებსა ბეჭდავს. უცნაური კაცია ივანე. ვაქრისტიანებ ამ რჯულძაღლებსო – ამბობს გოჭზე ბეჭდის დარტყმისას. თან ღრმადმორწმუნეა და ყველაფერში, რაც კი ირგვლივ ხდება და ტრიალებს, უზენაესის ნებას ხედავს. "ეშმაკი გვაცდუნებს – ღმერთი გვსჯისო" – იცის ხოლმე დახეთქება, ისიც ყველაზე მოულოდნელ მომენტებში. ბეჭდის ყოველ დარტყმაზე "ამინ"-ს იძახის და საერთოდაც გულიანი კაცია.
უნდა დავლიო-მეთქი და, მაშ რა ჯანდაბა უნდა ქნაო...
თვითონვე ამოიღო ერთი ბოთლი არაყი მაგიდის ქვემოდან. მალე მოვრჩები და მეც შემოგეხიდებიო... შენ კიდევ, რა მექელეხესავით იყურები, წადი ხელები დაიბანე... იმათ უარი გითხრეს, დაიკიდე – მალევე მოგეშვებაო.
-არც წაიკითხეს, ივან... არც დაიტოვეს... უკან გამომატანეს...
-რათა?
-შენო არავინ ხარო...
-ერიჰა... ეგ რა სიტყვაა? – აიმრიზა ივანე.
-ეგრე მითხრეს და...
-რქები ჰქონდა?
-არ დავკვირვებივარ...
-მაშ ჩლიქები მაინც ექნებოდა... კაცმა ეგეთი როგორ უნდა გითხრას?! - ფეხზე წამოდგა ივანე და ჭუჭყიანი წინსაფარი შეიხსნა. – წამო, მანახე ერთი, ვინც ეგ გითხრა... მეც ვეტყვი სიტყვას...
-კაი ახლა, ივან... დაჯე...
-დაჯე კი არა, წამო-მეთქი!
-გალსტუკი უკეთია, ივან...
-დავკიდებ მაგ გალსტუკის ლურსმანზე... თან შევაქანავებ...
-დაჯე ივან, დაჯე... სხვაგან მივალ...
-სხვაგან... სხვაგანაც რო იგივე გითხრან?
-კიდევ სხვაგან მივალ...
-და იქაც რომა?
-არ ყოფილა სამართალი ქვეყნად...
-ეჰა... სადაური კაცი ხარ შენ შოთა, ჰა?
-რუსთაველი.

***
მარტო მივიდა ივანე ბუზანკლებიან გამომცემლობაში. ხელში არაფერი ეჭირა.
გამომცემლობაში, შოთასი არ იყოს, ივანესაც დახვდა ისევ ბევრი შეუხედავი ქალი, არცერთი მამაკაცი, უჯრებიანი მაგიდები, ზედ კომპიუტერები, კომპიუტერებთან კაქტუსები. "მაღალ მთიანეთში დღემდე შემორჩენილი წარმართული კულტურის ნიმუშები – მათ შორის ფალოსის კულტის ნაშთები..." – სულ არ მოფრენია ივანეს თავში შოთასავით, არამედ ამდენი კაქტუსის შემხედვარეს უბრალოდ გაეფიქრა: "რამდენი ქალია ამქვეყნად, თლა ქალი რომ ვერ არი..." და შოთასავით ძალიან სხვაგან რომ არ გაეტია ფიქრით, უბრალოდ ხმამაღლა თქვა, ოღონდ სხვანაირად:
-უფროსი მაიყვათ. ბარო!
და მაინც ისევ უწესრიგოდ აწრიალდნენ შეუხედავი ქალები. ზოგმა კვლავ თავზე გადაისვა ხელი, რამდენიმემ ტრადიციულად ფარდა გაასწორა, ორნიც ისევ ამ დიდი ოთახიდან კიდევ უფრო იქით გამავალ თეთრ კარში შეიძურწნენ – უმეტესობა ისევ ფეხზე დადგა. ივანეც ჯიქურ იდგა და პასუხს ელოდა.
კვლავ პასუხივით იყო – თეთრი კარი რომ გაიღო და იქიდან გამოსძახეს: "აქეთ მობრძანდით..."
შეაბიჯა თუ არა, ორი ბუზანკალივით ქალი ძველებურად გაშპა ოთახიდან და ივანეც გამომცემელს ერთი-ერთზე შერჩა.
შეხედა თუ არა თვალებში, აშკარად დაინახა ივანემ (და არა მიხვდა), თუ რა სიშლეგით რბიოდნენ გამომცემლის თავში სიტყვები: "ქურდები", "შავები", "პესპრედელი" და "კრიშა". მაინც თვალის მალი ფახულით განიდევნა ივანემაც ეს უხერხული ხედვითი შეგრძნება და ხელისგული მაგიდაზე დაასვენა:
-რუსთაველ შოთას იცნობ? – იკითხა და გამომცემლის გამოწვდილ ნაზ ხელისგულს ამრეზით დახედა.
-რა ბრძანეთ? – დაიბნა გამომცემელი და ხელი უკან შიშით წაიღო.
ივანემ პასუხად ჯიბიდან გოჭების საბეჭდი ბეჭედი ამოიღო და ზედ დააორთქლა. მერეღა თქვა:
-რუსთაველ შოთას-მეთქი!
გამომცემლის მზერამ ივანეს მაშინვე აგრძნობინა, რომ ზემოთთქმულის გამო გამომცემელი თვალისდახამხამებაში დამცირდა და დაკნინდა, თუმცა ეს შეგრძნება ივანეს თავისთან დიდხანს სულ არ გაუჩერებია.
-დიდ რუსთველს ვინ არ იცნობს? – აბორგდა გამომცემელი ადგილზე და სქლად მოჩარჩოებული, დაორთქლილი სათვალის ზემოდან ტელეფონს გახედა.
-ფინთ თვალისცეცებას მორჩი, ჯიგარო... – აიმრიზა ივანე და ბეჭედს კიდევ ერთხელ დააორთქლა. – და ეხლა ხელათ გაგადიდრუსთველებ...
-რა ბრძანეთ? – სულ გადაფითრდა გამომცემელი და კარისკენ წაიწვდინა გრძელი კისერი. – ასმათ!! დარეჯან!! ფატი!! გადარეკეთ ახლავე პატრულში! - მხოლოდ ამის დაყვირებაღა მოასწრო, ვინაიდან დანარჩენი უცებ მოხდა – ივანემ ორი თითი ჩასჭიდა ყელში და მაღლა ასწია, მერე ბეჭედს კიდევ ერთხელ დააორთქლა და შუბლში გაუქანა.

***
ივანეს ხულიგნობისთვის სამი თვე მისცეს. რა თქმა უნდა, ჩემი გულისთვის. დღემდე მე ვგრძნობ თავს დამნაშავედ და ეს სასამართლოზე არც დამიმალავს, მაგრამ ივანე მაინც არ დაინდეს. სამი თვეო...…ბევრია რო? თან შუბლზე გოჭების ბეჭდის დასმისთვის... როგორც ივანემ პროცესზე თქვა - "გაქრისტიანებისთვის"... მე ეგეთებში ვერ ვერკვევი. აბა სად მე და სად სამართალი... ჰოდა, კი მიწევს ეს ბოლო ხანები "პერედაჩებით" სირბილი. თან ივანეს თხოვნით ჩემი ის ნაწერებიც დამაქვს და ხმამაღლა ვუკითხავ. ის თვალდახუჭული მისმენს, არაფერს ამბობს – უბრალოდ თავს აქნევს მძიმედ და განშორებისას თვალს მიკრავს, რაც ნიშანივითაა, რომ შემდეგ მისვლაზე ისევ ნაწერებით უნდა მივიდე და ივანეს კიდევ ერთი მოთხრობა წავუკითხო. და ეგრე ბოლომდე. ვიდრე სამი თვე გაილევა. რაღა დარჩა რო? ბევრი აღარაფერი. უცებ გაივლის ეს დროც, ივანეც გამოვა და კი ვიჯდებით ისევ ერთ ოთახში: მე ქათმებისკენ, ივანე - გოჭებისკენ. ჯერჯერობით, ივანეს მაგივრად გოჭებსაც მე ვბეჭდავ დეზერტირებში და ბეჭდვის ყოველი მოქნევისას უცნაური ჟრუანტელი მივლის სხეულში. თან ამ ბოლო დროს სულ ეკლესიის ზარების ხმა ჩამესმის ყურში და ხანდახან ვფიქრობ, რომ ვგიჟდები. ივანეს ვუთხარი და ჩაეცინა: გიჟდები კი არა, ცოცხლდებიო. მოკლედ, ორ საქმეს ერთდროულად ვერევი – ქათმებსაც და გოჭებსაც. ჩემი ნაწერები კიდევ, გადავაქსეროქსე და ასლები ბაზრის ყველა განყოფილებაში ჩამოვარიგე:
ყველებში, ხორცებში, თევზებში, სუნელებში, მწვანილებში, ხილებში, ყვავილებში და ფქვილებში უკვე კარგად მიცნობენ. მე რა – ჩემ ნაწერებს იცნობენ და მათი წყალობით - მეც.
რომ ჩამოვივლი, ჩურჩული ატყდება ხოლმე – “რუსთაველი მოდის, შოთაო”, და მეც ვამაყდები, მთელი ძალით ვისუნთქავ აქაურ ჭრელ ჰაერს და უკვე ვიცი, რომ მთელი დეზერტირები სხვანაირად მიცნობს – განა როგორც ქათმების ან გოჭების მბეჭდავს – ეგ ცოტაა!
როგორც მწერალს, როგორც რუსთაველ შოთას...


(c) “ცხელი შოკოლადი”

მაგდა კალანდაძე

ჯადოსნური პორტალი


ა. ა. მილნი, ”ვინი პუჰი”, ”სახლი ვინის ტყეში”. მთარგმნელი ლამარა თურმანიძე, რედაქტორი ლალი ქადაგიძე. თბ. ”დიოგენე” 2006.


მახსოვს, დილის რადიოინტერვიუში ჟურნალისტმა ჰკითხა ერთ-ერთ იმჟამად მარგინალ პოეტს - ლექსების წერა რა ასაკში დაიწყეთ და ვინმეს გავლენა თუ გქონდათო. პასუხი კიდევ უფრო ნათლად მახსოვს - პირველი ლექსი ვინი პუჰის პოეტური ტალანტის გავლენით დავწერე და მერეც ლექსწერის მისეულ მეთოდს მივმართავდიო - პასუხს კორეპონდენტ-რეპონდენტის თავაზიანი სიცილი მოჰყვა.
იმ ასაკში ვიყავი, რუსულის მასწავლებლები ო’ჰენრის და დრაიზერის კითხვას რომ აძალებენ ბავშვებს, მაგრამ ვინი პუხის თავგადასავალი არათუ წაკითხული არ მქონდა, უშუქობა-უდენობის გადამკიდე მულტფილმისთვისაც არ მომეკრა თვალი. მაშინ ვაფრინე დედა ბიბლიოთეკაში და ბევრი რომ არ გავაგრძელო, ორ კვირაში პირველი ლექსი გამოვაცხვე. იშვიათია წიგნი, რომელსაც ამხელა გავლენა მოეხდინოს ე.წ. ”კოლექტიურ ქვეცნობიერზე” - მახსოვს, როგორ ღიღინებდნენ ვინი პუჰის სიმღერას ლეონოვის ხმის წაბაძვით, ან რა ხალისით ვრცელდებოდა ანეკდოტები ვინი პუხსა და გოჭუნაზე - ბორის ზახოდერისეულმა თარგმანმა და საბჭოთა მულტფილმმა გაბერილი, ღორმუცელა, ნახერხით თავგამოტენილი დათუნია საკულტოდ აქცია.
უცნაურია, მაგრამ ისე მოხდა, რომ სამშობლოში (ინგლისი) და სხვა არასაბჭოთა ქვეყნებში ვინი პუჰი და მისი მეგობრები ჩვეულებრივ, ბავშვებში უფრო იყო პოპულარული და ალან მილნის საბავშვო წიგნს უფროსებისგან ამხელა გაფეტიშება და პერსონაჟებთან თვითიდენტიფიკაცია არ მოჰყოლია. წიგნის ილუსტრაციებიც (ერნსტ შეპარდი) და დისნეის მულტიპლიკაციური ფილმების გმირებიც უპრეტენზიობით და ინფანტილურობით განსხვავდებიან ჩვენთვის კარგად ცნობილი თვითკმაყოფილი ვინისგან, მშიშარა გოჭუნასა თუ ცხოვრებაზე ხელჩაქნეული იო-იოსგან.
სწორედ ორიგინალის მიხედვითა შედგენილი ვინი პუხის პირველი ქართული თარგმანიც. პირველი წიგნი - ”ვინი პუჰი” ინგლისში 1926 წელს გამოიცა და მას მალე დათუნიას ახალი თავგადასავლები - ”სახლი ვინის ტყეში” (1928) მოჰყვა. წიგნები ათი ერთმანეთისგან დამოუკიდებელი ამბისგან შედგება, რომლებსაც ა. მილნი თავისი პატარა ბიჭის, ქრისტოფერ რობინისთვის იგონებდა. მოქმედების ადგილი უღრანი ტყეა - ერთგვარი პორტალი, რომელსაც სხვა სამყაროში გადავყავართ, იუმორით, მზრუნველობითა და სიხალასით დამუხტულ ატმოსფეროში, სადაც თავად ქრისტოფერ რობინი, მისი მეგობარი დათუნია, გოჭუნა, კურდღელი, ჭოტი და სხვა პერსონაჟები ცხოვრობენ.
ქართულ თარგმანში ამ პერსონაჟების ხასიათებს არაერთგან სცდება მათივე ფრაზეოლოგია და ხშირად შინაარსთანაც შეუსაბამოა. მაგალითად, კურდღლის ხვრელში გაჭედილი, აბუზღუნებული ვინი არასოდეს იტყოდა: ”რაკი ასეა, ნუგეში მცეს ამ მწარე დღეში ჩავარდნილ, საცოდავ დათუნიას”, არც თაფლზე სანადიროდ ჰაერში გამოკიდებული წაიღიღნებდა სახელდახელოდ შექმნილ თავის სულელურ სიმღერას ასეთი სიტყვათწყობით: ”მხიბლავს ზეცის მყუდროება, მოლივლივე ლურჯი ფერი”. მსგავსი შემთხვევები ტექსტს საერთო რიტმიდან აგდებს და მკითხველსაც ხელიდან უსხლტება პერსონაჟის გარშემო შექმნილი განწყობა. იკარგება მთლიანობა და ირღვევა ნაწარმოების ის საშუალო ტემპერატურა, რაც მას ერთი ამოსუნთქვით გაკითხებს. ცოტა არ იყოს, დამაბნია გოჭუნას სახელმაც - ვინის განუყრელ მეგობარს წიგნის ქართულ თარგმანში რატომღაც ”დრუნჩა” (ინგ. Piglet) ჰქვია, არადა ქართული საბავშვო ლიტერატურიდან დრუნჩა დღემდე დათვთან ასოცირდება (”დათუნია დრუნჩასა ერბო ერგო თაფლისა...”).
”ვინი პუხი” ის წიგნია, რომელზე მუშაობის დროსაც მთარგმნელი აუცილებლად გადააწყდება სირთულეს, გახდეს წიგნის თანაავტორი და შემდეგ სხვა ენაზე დაწეროს იგი; თვითონვე შექმნას პერსონაჟები - დიდი მოაზროვნე და პოეტი, ღორმუცელა დათვი, რომელსაც ნახერხით აქვს თავი გამოტენილი და თავის ბრიყვულ ფილოსოფიას პრიმიტიული, სასაცილო ლექსიკით აყალიბებს, პრეტენზიული, მშიშარა და ფაცი-ფუცა გოჭი, გამოუსწორებელი პესიმისტი, სკეპტიკოსი იო-იო, დინჯი და მეოჯახე კურდღელი, უღრანი ტყის ბინადრების ავტორიტეტი, დამცველი და ერთგული მეგობარი ქრისტოფერ რობინი, და რაც მთავარია, მთარგმნელმა ტექსტს უნდა შეუნარჩუნოს ის მიამიტური განწყობა და ხასიათი, რომელიც ყველა ამ პერსონაჟს აერთიანებს. გულუბრყვილობა და ნაივურობა - სწორედ ეს არის ა. მილნის ორივე წიგნის ემოციური ფონი, რაც გაიძულებს, გაგეღიმოს ვინის მუქთახორობასა და მუცლის მონობაზე, ჭოტის ძალადნაკითხობაზე, გოჭუნას დაუდევრობასა და იო-იოს უკმეხობაზე; მიამიტურობაა ვინი პუხის ტყის ის ძირითადი მუხტი, რასაც წიგნის კითხვის დროს ამ სამყაროდან გავყავართ და თავს პატარა ცხოველების გვერდით მყუდროდ და დაცულად გვაგრძნობინებს. თუმცა, ისევე როგორც ყველა კარგ წიგნს, ვინი პუხის თავგადასავალსაც ერთი ნაკლი აქვს - ბოლოს ისიც მთავრდება. მაგრამ, რამდენად უცნაურიც არ უნდა იყოს, ავტორი არ გვიშვებს უღრანი ტყიდან - მართალია, ვინი პუხი და ქრისტოფერ რობინი ხელიხელჩაკიდებულები მიდიან მათი საყვარელი ადგილიდან და თავგადასავლებიც ამით მთავრდება, მაგრამ რჩება ჯადოსნური პორტალი, რომელიც ყოველთვის, როცა კი მოგვინდება, უკან დაგვაბრუნებს ვინის ტყეში და მისი მორიგი სულელური ჩანაფიქრის განხორციელების მომსწრეს გაგვხდის: ”ორივენი წავიდნენ. მაგრამ სადაც არ უნდა იყვნენ და რაც არ უნდა შეემთხვეთ გზაში, აქ, ამ მოჯადოებულ ადგილას, ამ გორაკზე შეფენილ ტყეში პატარა ბიჭი მაინც ყოველთვის ითამაშებს თავის დათუნიასთან ერთად.”



© “ცხელი შოკოლადი”

ახალი წიგნები (ოქტომბერი, 2007)

ზაზა თვარაძე, “სიტყვები” (სერია “ყველა დროის საუკეთესი ქართული მცირე რომანი”). თბ. ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა 2007.


თუ აქამდე არასდროს გინახავთ ცოცხალი სიტყვები, არ გეჯერათ მათი არსებობის და ვერც კი წარმოგედგინათ, როგორ გამოიყურებიან ისინი, ახლა ისღა დაგრჩენიათ, ზაზა თვარაძის ახალი რომანი გადაშალოთ და ყურადღებით დააკვირდეთ თითოეულ სიტყვას - მერე უკვე თვენზეა, ჰაერში მოტივტივე სხეულებს კვამლს მიამგვანებთ, საპნის ბუშტს, ნისლის ნაფლეთებს თუ რამე სხვა ფორმას მოუძებნით თქვენს გარშემო მოფარფატე ცოცხალ ორგანიზმებს, სხეულებს, რომლებიც ისევე სუნთქავენ, იკვებებიან ჰაერით, როგორც - თქვენ. ალბათ არც მეზობელი ქუჩების ბინებზე შეგიმჩნევიათ წარწერა - “სანეტარო კანტორა”, უფრო მეტიც - არც კი გიძებნიათ ის ადგილი, სადაც ფულზე ნეტარება იყიდება. ჯერ-ჯერობით მხოლოდ წიგნის მაღაზიები შემიძლია გირჩიოთ - იქ ზაზა თვარაძის “სიტყვებს” მოგყდიან. მერე კი უფრო დიდი ნეტარებისკენ წიგნის კითხვისას თავად გაიგნებთ გზას.



ბესო სოლომანაშვილი, “ზამორა (სნაიპერა)”. (მოთხრობები). რედაქტორი ანა ჭაბაშვილი. თბ. “დიოგენე” 2007.


ომი რომ გასართობი საქმიანობა არაა და არც თუ ისე სახალისო თამაშია, ამის მიხვედრას არც განსაკუთრებული გამჭრიახობა სჭირდება, არც საამისო ასაკი და მით უმეტეს, არც იმ მწარე დანაკარგის საკუთარ თავზე გამოცდა, რაც ომის სისასტიკეს მოაქვს თან. თუმცა, თაობები მაინც სხვადასხვანაირად აფასებენ მოვლენებს და ხშირად ერთი და იგივე საგანი განსხვავებულ მნიშვნელობებს იძენს. ხანდახან ისეც ხდება, რომ შვილიშვილებს პაპის პაპათა ცოდვები აეკიდებათ ხოლმე, და მერე ყველა ამ ისტორიას ან ფოტოფირი აფიქსირებს, ან ვინმე ჟამთააღმწერელი, ან კიდევ, უბრალოდ, მწერალი იყენებს სათავისოდ. ბესო სოლომანაშვილის წიგნიც სწორედ ამ უკანასკნელის გამოვლინებაა - ორიგინალური, ინდივიდუალური ხელწერის მქონე ავტორის მოთხრობები კიდევ ერთი საინტერესო და საყურადღებო მოვლენაა ქართულ ლიტერატურულ სივრცეში.


ოთარ ჭილაძე, “რკინის თეატრი” (რომანი). მეოთხე გამოცემა. თბ. “არეტე” 2007.


ხშირად ადამიანები არ აღიარებენ შემოთავაზებულ ნორმებს და წინ აღუდგებიან ხოლმე საზოგადოებაში დამკვიდრებულ სტერეოტიპულ აზროვნებას, თუნდაც ეს პროტესტი უახლოესი ადამიანების დაკარგვის ფასად ექცეთ. მერე ეს დანაკარგი აძლიერებთ, აძლიერებთ, ისე, რომ უძვირფასესის დამკარგავები მაინც მდიდრები ხდებიან - რაც თვალს აკლდება, სულს ემატებაო. ვერაფერს იტყვი - იყო ძე წარსულისა და მამა მომავლისა, მართლაც რომ საპატიო ტვირთია... არანაკლებ დიდი პატივია, იყო ყველა დროისა და თაობის საყვარელი მწერალი, კლასიკად აღიარებული ნაწარმოებების ავტორი. ალბათ, უკვე მიხვდით - საუბარი ოთარ ჭილაძეზეა, მისი “რკინის თეატრის” ახალი გამოცემა კი ისევ ელოდება წიგნის მაღაზიებში ერთგულ მკითხველს.


ლაშა გახარია, “100 ლექსი”. (ლექსები). შემდგენელი როზა ბერიკაშვილი. თბ. „ინტელექტი“ 2007.


მიწაზე დაწერილი და შემდეგ ცაში გადათეთრებული ლექსები, გულში აყვავებული და მერე იქიდან ხელებით ამოყვანილი სიტყვები, ნასათუთარი ენა, რითმებად და რიტმებად ფურცლებზე გადატანილი - ეს ყველაფერი პოეზიის მოყვარულებს ლაშა გახარიას ლექსების კრებულში ელით. “100 ლექსში” ორიგინალური პოეტიკის, განსხვავებული სტილისა და თვითმყოფადი ფორმის ნაწარმოებებია თავმოყრილი - “ტანზელექსებშემოშენებული” ავტორის ყელში “ლექსად ამოსული მეტასტაზები”. წიგნი პოეზიის გურმანებს კიდევ ერთხელ გაახსენებს საყვარელ პოეტს, ახალბედა მკითხველები კი ლაშა გახარიას სახელთან ერთად ლექსწერის მისეულ, ორიგინალურ და განსხვავებულ ფორმას ეზიარებიან.


პიერ გრიპარი, “ბროკას ქუჩის ზღაპრები”. (ზღაპრები). მთარგმნელი მაია ვარსიმაშვილი-რაფაელი. თბ. “აგორა” 2007.


როცა გარშემო ბავშვები გეხვევიან და ზღაპრების მოყოლას გთხოვენ, შენ კი პატარა ონავრების ცნობისმოყვარეობის დასაკმაყოფილებლად აღარც პერო-ანდერსენი-გრიმების მარაგი გყოფნის და მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნის ხალხური თქმულებებიც ამოწურე, სხვა რაღა დაგრჩენია - თავად უნდა გამოიგონო მხიარული, ჯადოსნური ამბები და პატარები გაახალისო. მერე კი ეს სახელდახელოდ გამოძერწილი ზღაპრები ერთ წიგნად შეკრა და შენი ფანტაზიის ნაყოფი კიდევ უფრო მეტ პატარას გაუზიარო. ასე შეიქმნა პიერ გრიპარის მხიარული თავგადასავლები წყვილ ფეხსაცმელზე, მუტფრის ქუჩის ჯადოქარზე, ყოვლისმცოდნე თოჯინა - სკუბიდუსა თუ ონკანის ფერიაზე. უფრო მეტიც - ონკანის ფერიამ თურმე თვითონაც მოინდომა მეზღაპრეობა, მაგრამ ჯადოსნური ფორმულა დაეშალა და, ახლა წიგნის ბოლოს მიმალული, ბავშვებისგან დახმარებას ელოდება. “ბროკას ქუჩის ზღაპრები” კიდევ ერთი საბავშვო წიგნია ქართულ ენაზე, რომელსაც პატარები ხალისით წაიკითხავენ.


ალექსანდრე სულხანიშვილი, “მოგონებები შეფიცულთა რაზმზე”. თბ. “არტანუჯი”, 2007.


1921 წელს რუსეთისაგან საქართველოს ოკუპაციას მტრის მხრიდან საშინელი რეპრესიები მოჰყვა. დაიწყო საუკეთესო მამულიშვილების დახვრეტა, დევნა, გადასახლება, ქვეყნის დაწიოკება. ქართველი ერის ერთადერთი გამოსავალი პარტიზანული ბრძოლების გაჩაღება იყო, რისთვის მზადებაც ქართველებმა რუსების შემოსვლის დღიდან დაიწყეს. საქმეს სათავეში პოლკოვნიკი ქაიხოსრო (ქაქუცა) ჩოლოყაშვილი ჩაუდგა, ხოლო ამ წიგნის ავტორი - ალექსანდრე სულხანიშვილი რაზმის წევრი და ქაქუცას უახლოესი თანამებრძოლი გახლდათ. “მოგონებები შეფიცულთა რაზმზე” სწორედ “შეფიცულთა” რაზმის ბრძოლაზე მოგვითხრობს საბჭოთა ხელისუფლებისა და რუსული ოკუპაციის წინააღმდეგ. მოგონებები იმ ცოცხალ ფაქტებსა და მოვლენებზე დაყრდნობითაა აგებული, რომლის მონაწილეც თავად წიგნის ავტორი გამხდარა, და ამდენად, ა. სულხანიშვლის ჩანაწერები ქართველი მკითხველისთვის ისტორიულ წყაროდაც ძვირფასია.


© “ცხელი შოკოლადი”

ზაალ სამადაშვილი

ერთი პასუხის ამბავი


ციკლიდან: “ხენარო ვალდესის ჩანაწერები”


სიბრაზისგან წონასწორობადაკარგული კაცის მიერ გამბრაზებლისთვის, წონასწორობის დამრღვევისთვის დასმული კითხვა – ვინ ხარ შენ?! მოიცავს კითხვასაც, - რა ხარ ასეთი უტეხი? რატომ არ მემორჩილები?! და პასუხზე, სიტყვიერ ახსნა-განმარტებაზე მეტად, მოითხოვს მოქცევას ისე, როგორც შეკითხვის ავტორს უნდა...

* * *
ქვის კარიერში მუშაობდნენ ტუსაღები – ბაზალტის ქანებს უხათქუნებდნენ წერაქვებს და ჩამომტვრეული ლოდები ცალბორბლიანი ურიკებით აჰქონდათ ტრიალ, გადახრუკულ ველზე. ბიჭი თავის ურიკასაც დაათრევდა და იმ კაცისასაც, რომელიც ურიკის კი არა, წერაქვის სიმძიმესაც ძლივს ერეოდა – მხარიღლივ არ იქნევდა უკან რომ არ გადავარდნილიყო. ყველა გამხდარი და გაძვალტყავებული გახლდათ, მაგრამ ეს კაცი – გამორჩეულად, კუნთებიც კი აღარ ეტყობოდა მკლავებზე...
მზე ზენიტში იყო და ისე ცხელოდა, რომ ზედამხედველებს ყვირილის თავიც კი არ ჰქონდათ – კისრებში ცხვირსახოცჩაფენილები ზეზეულად თვლემდნენ. ერთ-ერთი კარიერიდან ამომავალ ბილიკზე ბიჭის ჩვეულებრივზე უფრო ხშირმა გამოჩენამ გამოაფხიზლა. თვალი ხო მარ მატყუებსო, იფიქრა და ცარიელი ურიკით კარიერისკენ მიმავალ ტუსაღს შორიახლოს აედევნა. არც თვალი ატყუებდა და არც მოდარაჯისა და მაძებრის გეში, დაინახა, ხანმოკლე შესვენების შემდეგ, როგორ წაავლო ბიჭმა ხელი ლანდადქცეული ჭაღარა კაცის სავსე ურიკას და როგორ შეუდგა ხელახლა ძნელ აღმართს...
ბილიკს ჩრდილი რომ დაეცა, იმ მომენტში ბიჭს პატარა ვირუკელა ახსენდებოდა, მოთეთრო-მონაცრისფრო, შავქოჩრიანი ვირუკელა, რომელიც ხის ვეებერთელა ბორბალში იყო შებმული და დილიდან დაღამებამდე ატრიალებდა ამ ბორბალს, რათა ჭიდან სიმინდის ყანის მოსარწყავი წყალი ამოეღო ხისავე ჯამებით. იმ ვირუკელასავით იყო თვითონაც, ქანცს იწყვეტდა ერთფეროვნებისაგან გამომათაყვანებელი შრომით, მაგრამ ეს გარჯა სასიცოცხლოდ ისევე სჭირდებოდა თანამოძმეს, როგორც წყალი გვალვისგან დამსკდარ მიწას...
ჩრდილი ზედამხედველისა იყო, მაღალი, მსხვილი, ფართოსახიანი კაცის, რომელიც რეზინის გრძელ, რკინის ბოლოიან ხელკეტს ავისმომასწავლებლად ირტყამდა ხან ერთ და ხან მეორე ჩექმაზე. გაფრთხილებაც – იმ ჩონჩხზე ზრუნვას თუ არ შეეშვები, მასზე ადრე ამოგხდება სულიო, ავისმომასწავლებლად ჟღერდა. გაფრთხილება კი არა, ბრძანება იყო, ხოლო როგორ ექცეოდნენ ზედამხედველები მათ, ვინც ბრძანებას არ ემორჩილებოდა, ბიჭს არაერთხელ ჰქონდა ნანახი. ტუსაღის ცემით სიკვდილის პირას მიყვანა, ან სულაც მოკვლა, ჩვეულებრივი მოვლენა იყო კატორღაში. თუმცა, როგორც აღმოჩნდა, საკუთარი სიცოცხლის შესანარჩუნებლად სხვის სასიკვდილოდ გაწირვას, ვერანაირი ავისმომასწავლებელი და რეალურად სახიფათო ბრძანება ვერ აიძულებდა ბიჭს...
იმ დღეს არა და მეორე დღეს ისევ აედევნა ზედამხედველი და ისევ იგივე სურათის შემსწრე გახდა. უკან დაბრუნებული ბიჭი ჩაცუცქდა, ოღრო-ჩოღრო, წერაქვებით ნაჯიჯგნ კლდეს ისე მიეყრდნო, როგორც კარგად აფუებულ ბალიშს, სული მოითქვა და ისევ იმ ჩონჩხადქცეული კაცის ურიკას წამოავლო ხელი. ასიოდე მეტრის გავლა დააცადა და მერე გადაუდგა წინ. ამჯერად აღარაფერი უთქვამს, პირდაპირ დასცხო. ხელკეტი ბეჭებზე, მხრებზე და სახეზე აფარებულ მკლავებზე ურტყა მთელი ძალით. გული რომ იჯერა, ეხლა გააგრძელე გზაო, უთხრა და ღვარად წამოსული ოფლის შემშრალებას შეუდგა დიდი, ჭრელი ცხვირსახოცით...
მესამე დღეს აღარ ადევნებია, “ჩონჩხის” გამოჩენას დაუწყო ლოდინი. ტუსაღების დათრგუნვაში დაოსტატებულს, ვერაფრით წარმოედგინა, რომ ბიჭი კვლავ გაბედავდა სხვის მაგივრად შრომას. გაბედა – დილიდან ნაშუადღევის ჩათვლით მან ატარა ლოდებით დატვირთული ურიკა ქვევიდან ზევით. ნაშუადღევს გადაუდგა ზედამხედველი ბილიკზე და გუშინდელივით უსიტყვოდ, გამეტებით დაუწყო ცემა, ოღონდ იმ განსხვავებით, რომ სანამ არ წააქცია – არ გაჩერდა...
ბიჭმა წამოდგომა კი სცადა, მაგრამ არათუ იდაყვებზე დაყრდნობამ – რასაც აპირებდა – არამედ ოდნავმა გატოკებამაც კი, ენით აუწერელი ტკივილი მიაყენა, მოეჩვენა, რომ ყველა ძვალი დამტვრეული ჰქონდა და თვალთ დაუბნელდა...
ბილიკზე მოძრაობა შეფერხდა. ტუსაღები თავდახრილები იდგნენ და თვალის გაპარებასაც კი ვერ ბედავდნენ აბობოქრებული ზედამხედველისკენ. გადაათრიეთ აქედანო, - რომ იღრიალა, მიცვივდნენ ბიჭს, ფრთხილად აიყვანეს ხელში და ფრთხილადვე გადააწვინეს გვერდით. ჭირისუფლებივით მიუცუცქდნენ აქეთ-იქიდან. რაღას უდგახართ, გაინძერითო, - ისევ იღრიალა ზედამხედველმა და უპატრონოდ დარჩენილ ურიკას წიხლი ჰკრა. ურიკა წაიქცა და ლოდები ბილიკზე მიმოიფანტა. ტუსაღები ბრძანებას აღარ დალოდებიან, უმალ დაიწყეს გზის გათავისუფლება...
ზედამხედველი თავზე დაადგა ბიჭს. ქოშინი ჰქონდა ავარდნილი – ცალკე სიბრაზისგან, ცალკე პაპანაქება სიცხეში ხელკეტის ქნევისგან. ბიჭს საღეჭი თამბაქოს მყრალი სუნი ეცა ცხვირში. ამ სუნმა მოიყვანა გონზე. თვალი გაახილა, წითელ სახეს ჰქონდა ეს სუნი, დიდ, წითელ, ოფლიან სახეს, რომელიც ახლოს იყო, ძალიან ახლოს. მერე ეს სახე ამოძრავდა, კიდევ უფრო გაწითლდა და ყვირილი დაიწყო, - ვინ ხარ შენ?!. გეკითხები-მეთქი, ვინ ხარ შენ?!.
ბიჭს ისევ ის ვირუკელა გაახსენდა, მონაცრისფრო, შავქოჩრიანი, ბორბალში შებმული ვირუკელა და შეჩენილი ძალ-ღონის სრულად მოკრეფის შემდეგ, ხმამაღლა, რაც შეეძლო ხმამაღლა ამოთქვა, - ადამიანი ვარ!

***
კატორღაში დაბადებული იგავი იმის შესახებ, რომ კითხვას, - ვინ ხარ შენ?! დასმულს გამომძიებლის, ზედამხედველის ან სხვა რომელიმე “უფროსის” მიერ, მხოლოდ “ბარონები” პასუხობენ ასე, - ადამიანი ვარ! რადგან ოდესღაც, პირველად, სწორედ მათი კასტის წარმომადგენელმა წარმოთქვა ეს ფრაზა, სიმართლეს არ შეეფერება. ვეჭვობ ახალგაზრდა კატორღელი, ცხრამეტი-ოცი წლის ბიჭი, რომელაც ჯოჯოხეთური შრომა გაიორკეცა – დაუძლურებული თანასაკნელის გადასარჩენად – “ბარონი” ყოფილიყო. თუნდაც ერთი მარტივი მიზეზის გამო - “ბარონები” კატორღაშიც კი, არ მუშაობენ. მართალია, ისინი სწორედ ასე პასუხობენ ამ კითხვას, მაგრამ მგონია, რომ მათი პასუხი ამ ამბავთან კი არა, გაცილებით ცნობილ ისტორიასთან არის დაკავშირებული. კერძოდ, ათიოდე წლის ნაპოლეონ ბუონაპარტეს შელაპარაკებასთან, რომელიც მას 1779 წელს ბრიენის სამხედრო სასწავლებლის ერთ-ერთ პედაგოგთან მოუვიდა. მომავალი იმპერატორი გაკვეთილს არ უსმენდა, რისთვისაც შენიშვნა დაიმსახურა, ხოლო შენიშვნაზე მისმა გულგრილმა რეაქციამ მასწავლებელი გააბრაზა. გაბრაზების შედეგი გახლდათ შეკითხვა, - ვინ ხარ შენ?! რასაც ჩვენთვის ესოდენ საინტერესო პასუხი მოჰყვა. შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ ამ ორი სიტყვის მისაკუთრება მოხდა მას შემდეგ, რაც რამდენიმე “ბარონმა” ყური მოჰკრა ნაპოლეონის ბიოგრაფიის ამ დეტალს, მოყოლილს რომელიღაც წიგნიერი კატორღელის მიერ. სწორება უკიდეგანო, განუსაზღვრელი ძალაულების მქონე პერსონაზე, მისი ქცევებისა და გამონათქვამების გადმოღება – დამახასიათებელია მბრძანებლობის მოსურნე ყველა ჯურის მოძალადისთვის...
კარიბის ზღვის აუზის იმ პატარა ქვეყანაში, სადაც მე ვცხოვრობ, “ბარონებად” გავლენიან ბოროტმოქმედებს მოიხსენიებენ...


© “ცხელი შოკოლადი”