თეონა დოლენჯაშვილი - ოთხი წერილი

* * * *
პირველთაგან იყო სიტყვა. და სიტყვა იყო ღვთისა თანა.
და ღმერთი იყო სიტყვა იგი.
(იოანე. თავი I. მუხლი I.)

მივიღე შენი წერილი. მივიღე, მაგრამ არ წამიკითხავს. მეხუთე თვეა ჩემში ვინახავ. ვგრძნობ როგორ ისხამს სულსა და ხორცს, როგორ ეკვრება ოკრო-ბოკრო ასოებისგან ჩვილი სხეული, ებმება აზრის ხელ-ფეხი და სუსტად უცემს სიტყვების გული.
ეს უკვე შენი მეოთხეა. მეოთხე და ალბათ ბოლო. უკანასკნელი...
პირველად დიდი ხნის წინ მომწერე, გახსოვს? ის ღამე გახსოვს? გზაზე შემომხვდი. მე აღარ ვიცი სად მივდიოდი, რატომ და რისთვის. მხოლოდ ის მახსოვს, შენც მიყურებდი. მრავლისმთქმელი თვალები გქონდა. მრავლისმნახველი. ნაღვლიანი. თბილი და მშვიდი... ფეხზე აგკვროდა უსასრულო უდაბნოს მტვერი. არსად არასდროს ჩერდებოდი, ალბათ არც გქონდა საკუთარი სახლი და კარი. მგზავრი იყავი. უპოვარი. ყარიბი მგზავრი. და მე კი ერთი ქარაფშუტა, სულელი გოგო. რადგან ვიფიქრე, რომ თუ სხეულს გაჩუქებდი, თუ დაგრთავდი ალერსის ნებას, უსათუოდ და უგონოდ შემიყვარებდი. დარჩებოდი ყოველთვის ჩემთან.
მომებმებოდი...
ბნელი, უმთვარო ღამე იყო. და ჩაგკიდე უსიტყვოდ ხელი. გზის განაპირას, დიდი ხის ქვეშ გავიხადე წითელი კაბა. თავქვეშ სასთუმლად ამოგიდე. შენ დამიკოცნე ხერხემალის ყოველი მალა... ნელა შემოდი... თვალი დავხუჭე. და მივხვდი, რომ პირიქით მოხდა.
ჩუმად წახვედი. პირველი მამლის ყივილამდე დამტოვე მარტო. მხოლოდ წერილი შემომიგდე. მეც შევინახე. ცხრა თვე ჩემს შიგნით, ჩემს მუცელში, წიაღში ვზარდე. ცხრა თვე ვეფერე. და მეცხრე თვეს ტკივილებით გავხსენი ყელი.
ბიჭი გაგვიჩნდა. რბილი თმით და ლურჯი თვალებით. ასე უჩუმრად ჩასახულმა ტირილით გვამცნო რომ დაიბადა და აიკლო მთელი ქვეყანა. სახეზე თბილი, უმარილო ცრემლი სდიოდა, მაგრამ თვალები უცინოდა. ანგელოზს ჰგავდა.
მთელი ის წელი გაბმით ტიროდა. სახურავს ხდიდა ჩემს პატარა ღარიბულ ბინას. სწორედ ამიტომ ხეზე დავკიდე მისი აკვანი. ძაღლები რომ ვერ შეწვდენოდნენ, მაღლა და ზემოთ. ფეხიც იმ ხეზე აიდგა და სულ იქ იჯდა. გზას გაჰყურებდა თვალმცინარი. თვალებმტირალი... არასდროს უთქვამს, მაგრამ ვიცი, რომ შენ გელოდა. ერთხელ მაინც რომ დაენახე, ვიდრე იმ ხიდან ჩამოვიდოდა და თავის გზას გაუყვებოდა...
მებაჟე გახდა. გადასახადის ამკრეფი და ცოდვილი მონა.
ცუდად გავზარდე? აბა რა გითხრა... პირველი შვილი ცოტა ძნელია. თან შენს წერილში სხვა რამ ეწერა. და მეც ვფიქრობდი მობრუნდებოდა.. ანდა ვინ იცის? იქნებ მწერლებიც დაფარულ ცოდვებს ბაჟივით კრეფენ. ანგარიშობენ, აგროვებენ, წერენ და ხევენ..
დრო გავიდა და მართლა მობრუნდა. და მერვე წელს მოგვცა პასუხი.
პირველი იყო და პირველმა დაიწყო წერა...
* * *
მეორედ ბედმა ინება და შემთხვევით გნახე. შევხვდით ქალაქის შუაგულში, პორტის მახლობლად. დღესასწაულის ბოლო იყო. ზეიმობდნენ. ცეკვავდნენ. სვამდნენ. ქუჩებს ფერები მოსდებოდა და ოჩოფეხზე შემდგარ ჯამბაზებს ცეცხლის ბურთები გასჩროდათ ყელში.

იქვე კაფეში ჩამოვსხედით. დავლიეთ ყავა. ყავას ჰქონდა ზღვის მლაშე გემო და მე მივხვდი, რომ ამჯერად გემით იმგზავრე. აღარ მითქვამს, რომ წერილი შენს შვილად იქცა, ახლა ხეზე ზის და შიშებს ითვლის.
არ მინდოდა, რამით დამეფრთხე...
გვერდით ქუჩაზე, იაფფასიან სასტუმროში ვნახეთ ოთახი. ცივი, უშუქო, მაგრამ დიდი, ფართე ფანჯრებით. ცას ანათებდა შუშხუნები. და მათ სხივზე ვხედავდი კარგად როგორ სწავლობდი და გულდასმით იმახსოვრებდი ჩემს შიშველ სხეულს. ყველა ბორცვსა თუ ჩაღრმავებას, ნაკვთს და ნაწიბურს... მერე თვალებში გიყურებდი. მსურდა სიღრმეში ჩამეხედა, მსურდა მენახა, როგორ გამარცხებ სიყვარულის დროს!
ძილშივე გაქრი. პირველ სიზმრამდე გაიხურე ის სხვისი კარი. გაღვიძებულმა აღმოვაჩინე, რომ სულზე მქონდა სამი ნაჭდევი და ჩემს სხეულსაც ანკესივით გამოსდებოდა შენი წერილი.
ისიც მივიღე. როგორ შემეძლო შენს სიტყვებზე უარი მეთქვა. არ გამეხსნა. არ წამეკითხა. არ შემომეშვა.
მეორეც ბიჭი დაიბადა. დიდი და სავსე. მასაც ძმასავით სვირინგივით ერტყა ბეჭედი. ეწერა ბედი. თვალს ვარიდებდი... უკვე ვიცოდი, ისიც შენს გზას დაადგებოდა. ახალგაზრდა მოკვდებოდა. უცხო მხარეში...
ფეხი აიდგა, ძებნა დაგიწყო. აიჩემა, რომ აფრიკის ცხელ მიწაზე ელოდა მამა. მართლა წავიდა. იქ დაიწყო იმ წიგნის წერა. დაწერა კიდეც. გადაურჩა ხოშრაკ ქარებს, ცხელ სიზმრებს და სასტიკ უდაბნოს. საბერძნეთში დაიჭირეს. ციხეში ჩასვეს. თქვეს, წერილები გაჰქონდაო აქედან იქით. კონტრაბანდისტებს სასტიკად სჯიდნენ, განსაკუთრებით – ოქროს და სიტყვის.
წამებით მოკლეს.
* * *
ახლა უკვე მეც გეძებდი. და მეც თან გდევდი. დავყვებოდი შენს სუნს და სიზმრებს. შენი სიტყვის კვალს ვპოულობდი ყველა ქალაქში. ვიცოდი ისევ შეგხვდებოდი და მართლაც შეგხვდი. აეროპორტში შეგეჩეხე. საცდელ დარბაზში.
ჩემს დანახვაზე აღელდი და სანთელივით აგენთო სახე. ისევ გახსოვდი!
როგორც ყოველთვის ახლაც ჩქარობდი. სადღაც გარბოდი და გზადაგზა წავილუკმეთ პურით და თევზით. თევზის სენდვიჩით.
მზე ანათებდა. ბაღისკიდეს ბიჭუნათა გუნდი გალობდა: “ავე მარიაა..” თეთრი სტიქრებით, თმით მიმოზებით. რა კარგი იყო... ჩემს პატარა წერილებს ჰგავდნენ.
ხმას არ იღებდი. მხოლოდ მიცქერდი. ხარბად და ვნებით. და ყველაფერი ისევ ჩუმად, უსიტყვოდ მოხდა. განა არ ვიცი, რომ სიყვარულის დროს და შემდეგ ყველაზე მეტად გიჭირთ სიტყვები...
ჰო... ალბათ უკვე მეჩვეოდი. იქნებ გიყვარდი? დილით ჩემს მხარზე ჩაგეძინა, მძინარეც გნახე. გულზე დამაჩნდა ანაბეჭდი შენი პროფილის.
მესამეც გაჩნდა. გაუსაძლისი სამშობიარო ტკივილებით. ვაით და ვიშით გამოჰყავდათ ჩრდილიდან მზეში. მაგრამ როდესაც გალორწკილი ახალშობილი მკერდზე დამაწვა, შენი თვალებით ამომხედა და ცხელ ლოყაზე ამაფინა თეთრი ხელები, ყველა ტკივილი უკვალოდ გაქრა. უკვე განცდილიც, განსაცდელიც, ძველით ახალიც.
წამით მოვტყუვდი. მეგონა რომ ეს სხვა იყო. Dდასახლდებოდა, ცოლს ითხოვდა. შვილებს დაზრდიდა. ისე უვლიდა ფრთებდამტვრეულ ჩიტებს. ცხოველებს. დარდსა და შიშებს უყუჩებდა ადამიანებს – ექიმი ჩანდა. და თან მხატვარიც. საათობით იჯდა ქვიშაში და ხატავდა უცნაურ თევზებს. დიდებს. პატარებს. მანვე დახატა უცნობი ქალი ჩვილი ყრმით ხელში. დედასაც, შვილსაც ვარსკვლავები ებნიათ თმაში.
დრო გადიოდა. სამყაროს უკვე მეგაპოლისთა ხმაური კვეთდა. თოვლი ცვიოდა. წვიმა რწყავდა ყველა ნაკვალევს... ის კი წიგნს წერდა. მისი ძმებივით ნამდვილს და მძიმეს. და სულ გეძებდა. და ძმათაგან პირველმა გნახა! მაგრამ ვერ გიცნო. ვერც გიცნობდა იმდენად გგავდა.
და გთხოვ, გახსოვდეს. იქნებ კვლავ შეხვდე. ეგვიპტეში, სუდანში, რომში... იქნებ გინახავს კიდეც მისი ნაფეხურები შენს უკეც გზებზე. მისი ტერფების ნაკვალევი – თევზის ჩონჩხსა ჰგავს.
* * *
მეოთხედ უკვე თავად მოხვედი. და სახლის კარზე დამიკაკუნე. დევნილს და დაღლილს, მშიერს, ნაწამებს სულისმოთქმა და ძილი მოგინდა. ანდა უბრალოდ ჩემს ქალაქში გადმოგისროლა მგზავრობის ღმერთმა და გაგახსენდა რომ აქაც გყავდა მომლოდინე მარადი ცოლი.
ბავშვებს ეძინათ. კედლებზე მათი სუნთქვა ეკიდა. შენ მგონი გსურდა რაღაც გეთქვა. რამე გეკითხა, მაგრამ მე მათი გაღვიძების და ახალი სიტყვების შიშით ენა დავიბი, სმენა დავიხშე... არც ამჯერად გკითხე სახელი...
და ასე ჩუმად, დიდხანს ვიწექით. ჩვენ – ორი ქურდი. იქ, ზეწრების ქვეშ. და ვცვლიდით გულებს – სათამაშოებს. ვიწექით ერთად, ზურგით და სახით, სახით და ზურგით. და მანამ სანამ დავიძინებდი, ვგრძნობდი შენს სითბოს, ვგრძნობდი შენს სუნთქვას, არტერიასთან, ფუძის ძვალთან, როგორც ზურგის ქარს...
მეოთხე წერილს უკვე ვიცი რასაც დავარქმევ. და ვიცი, ისიც ბიჭი იქნება. ყველაზე მეტად ეყვარები. ისიც წიგნს დაწერს. დაწერს მეოთხე დიდ წიგნსა და “გამოცხადებას”. იცოცხლებს დიდხანს. ძალიან დიდხანს. იქამდე ვიდრე კუნძულ პატმოსზე, მაღალ კლდეზე, ასი წლისა მიწას არ გათხრის, ცოცხლად დამარხვას არ მოისურვებს.
შიგ ჩაწვება და ვიდრე მიწას დააყრიან, ზეცას ახედავს. ზეცას გადაკვეთს თვითმფრინავი. მასში შენ ზიხარ. ზიხარ და ბრაზობ. ბრაზობ იმაზე, რომ ვინახავ ყველა შენს წერილს. რატომ ვინახავ, რატომ ვაჩენ, ვაქცევ შვილებად. რატომ გაღმერთებ. რატომ ვმკრეხელობ. და რად ვარქმევ ამ შენს მალულ, დალუქულ სიტყვებს – ჩვენს უკანონო პატარა ბიჭებს _ ასეთ სახელებს:
მათე
მარკოზი
ლუკა... ლუკა...
და იოანე.
© kalmasoba.com

შოთა იათაშვილი - მამები, დედები და შვილები (3)

შოთა იათაშვილი
III თავი
პიერი
ერთ-ერთ შეკრებაზე ალენმა პისტოლეტი მოიტანა. მარტა სიხარულისგან აკივლდა. ფილმა და სოფიმ ერთმანეთისკენ გააპარეს მზერა, მერე ალენს შეაცქერდნენ. მე გამაცია და თავი ჩავქინდრე, ფეხსაცმლის ჭვინტით კენჭი ავაგორავე.
- მოგწონთ? - გვკითხა ალენმა.
- უუუუუ! - დაიღმუვლა მარტამ და გულზე ხელები დაიბაგუნა.
- კაია... - მშვიდად თქვა ფილმა.
- რად გვინდა? - იკითხა სოფიმ.
მე ჩუმად ვიდექი. ალენმა გამომხედა, რამდენიმე წამი მიყურა, მერე ხელი ჩაიქნია და დანარჩენებს მიუბრუნდა:
- სროლა უნდა ვისწავლოთ.
სიჩუმე ჩამოწვა.
ხან ერთმანეთს ვუყურებდით, ხან ალენს და ხან მის ხელში მოთამაშე პისტოლეტს.
- რად გვინდა? - განმეორებით იკითხა სოფიმ.
- ყველაფერი გვინდა! - იყო ალენის პასუხი - არავინ იცის, როდის რა დაგვჭირდება.
- საშიშია... - თქვა სოფიმ - არ მინდა მე პისტოლეტი.
ალენმა გაიცინა. მერე პისტოლეტი აწია და სოფის შუბლში დაუმიზნა. სოფიმ შუბლზე ხელი აიფარა, “კარგი, რა...” - წაიბუტბუტა.
- გეყო! - ხმამაღლა უთხრა ფილმა ალენს და სოფის გადაეფარა.
მან უფრო ხმამაღლა გაიცინა და იარაღი ახლა მე მომიშვირა. დამბურძგლა, თუმც უმალ გადამიარა, ალენს თვალი თვალში გავუყარე და ვუთხარი:
- არ მეშინია.
- ყოჩაღ! - შემაქო ალენმა - ყველანი პიერივით უშიშრები უნდა იყოთ.
- უშიშარი ვარ! - იყვირა მარტამ.
ფილი და სოფი ჩუმად იდგნენ. ალენმა რამდენიმე წამი აცადა მათ, მერე ისევ მიუშვირა პისტოლეტის ლულა და ჰკითხა:
- თქვენ?
- ჩვენც - ეს ფილი იყო. მაგრამ სოფიმ ფილის ზურგში თავი ჩარგო და გავიგონეთ:
- არა, მე არა... მე მეშინია... ალენ, ძალიან გთხოვ, არ გვინდა რა პისტოლეტი...
- გვინდა! - ალენი შეუვალი იყო - ხარ ჩვენიანი?
სოფი ხმას არ იღებდა.
- ჰა, თქვი, ხარ თუ არა ჩვენიანი! - გამოსცრა კბილებში ალენმა და სასხლეტი მოსინჯა.
- კაი რა, ბიჭო, ჩვენიანია, აბა ვინაა! - მარტა ალენისკენ დაიძრა - არცერთს არ გვიცნობდი, სოფი რომ შენი ერთადერთი მეგობარი იყო. პირველად ხედავს იარაღს და ცოტათი დაფრთხა. აცადე, გადაუვლის... - მარტა ალენთან მივიდა - მანახე ერთი რა პისტოლეტია.
- აჰა! - ალენმა იარაღი გაუწოდა. მარტამ ჩამოართვა, ხელში შეათამაშა, დააკვირდა...
- რა არის ეს, ბიჭო?
- რა უნდა იყოს?
- ნაღდია, ვითომ?
ალენმა გადაიხარხარა. მერე თავში წაუთაქა მარტას:
- მიხვდი?
- მივხვდი, აბა რა, მაგის მეტი რა ვიცი, მაშ რისთვისა მყავს პოლიციელი მამიკოები!
მარტა ჩვენსკენ შემობრუნდა, იარაღი დააქნია და გვახარა:
- ეი, არაა ეს ნაღდი პისტოლეტი, გატყუებდათ ალენი!
- მომე, მომე, რას იქნევ შტერივით! - ალენი მარტას ხელში სწვდა და პისტოლეტი წაართვა. - არაა ჯერ საჭირო და იმიტომ არ არის. საჭირო რომ იქნება, ნამდვილიც გაჩნდება. მანამდე კი სპორტულითაც კარგად ვივარჯიშებთ! - ალენმა იარაღი ქამარში გაირჭო, მერე დაიხარა, ჩვენს მიერ დაყლურწული “კოკა-კოლას” სამი ბოთლი და მარტას ერთი “ბუდვაიზერის” ქილა მიწიდან აკრიფა, მარცხნისაკენ წავიდა, ბოთლები შემაღლებულზე დაალაგა და უკან, ჩვენსკენ გამოეშურა.
- მაშ ასე, ვიწყებთ პირველ მეცადინეობას! - ქვაზე ჩამოჯდა, იარაღი გვერდით ჩამოიდო, ჯიბეში ხელი ჩაიყო და მაყუჩი და ტყვიები ამოალაგა. - აბა, ჩემს ირგვლივ მოგროვდით!.. გოგო, გადმოადგი ფეხი, კიდევ გეშინია?
სოფიმ არაფერი უპასუხა, ისე მიუახლოვდა ალენს და მის წინ ჩაცუცქდა. ყველანი მოვიკრიბეთ. ალენმა აგვიხსნა, როგორ უნდა ჩაგველაგებინა ტყვიები, როგორ უნდა გაგვეკეთებინა ლულაზე მაყუჩი და მერე რიგრიგობით ყველას შეგვასრულებინა ეს პროცედურა.
- დავიწყებ, რა! - ითხოვა მარტამ, როცა კი საქმე სროლაზე მიდგა.
- შენ დაიწყებ კი არა, დაასრულებ! - შეუბღვირა ალენმა და იარაღი სოფის მიაჩეჩა. სოფიმ დაუმიზნა, ისროლა და “ბუდვაიზერის” ქილა გახვრიტა. გაოცებისაგან ყველამ, თვით ალენმაც კი, პირი დააღო. გათამამებულმა სოფიმ მეორედაც გაისროლა, მაგრამ ამჯერად მხოლოდ და მხოლოდ სექვოიას ფოთლები გახვრიტა.
- გუშინ მარკიზ დე სადს ვკითხულობდი - რატომღაც თქვა ფილმა.
- ეგ ვინღაა - იკითხა მარტამ.
- საფრანგეთის პრეზიდენტი, - ფილმა სოფის პისტოლეტი გამოართვა და შეათვალიერა, მერე ალენს ახედა _ გინდა, მეც ვისროლო?
- ჰო... - ალენი ჩაფიქრდა, ფილმა პისტოლეტი ხელში შეათამაშა და ცარიელი ქილებისაკენ გაიშვირა. ყველანი ვიდექით და გასროლის ხმას ველოდით. თვალმოჭუტული ფილი იდგა და წინგაშვერილ ხელს მილიმეტრებში ამოძრავებდა. ველოდით. ფილი იდგა და წინგაშვერილ ხელს დიდი ხანი მილიმეტრებში ამოძრავებდა. მერე გააჩერა. “ახლა გაისვრის” - გავიფიქრე. მაგრამ ფილმა არ გაისროლა. ის სკულპტურასავით იდგა. დავიძაბე. ვუყურებდით და ველოდით. ველოდით... ფილი არა და არ ისროდა. ბოლოს ალენმა თქვა:
- მარკიზ დე სადი?
- ჰო... რა იყო?
- არ მახსენდება.
- რა?
- მგონი არ ყოფილა ეგეთი საფრანგეთის პრეზიდენტი..
- კარგად იცი საფრანგეთის ისტორია?
- კი...
- იმდენი შენ რა გითხარი? - ფილი შებრუნდა და ალენს დაუმიზნა შუბლში იარაღი.
- ვერ მომკლავ - მიუგო ალენმა და შუბლზე ხელები აიფარა.
- ძალიანაც კარგი - უპასუხა ფილმა და იარაღი დაუშვა - ბოლო-ბოლო რა გინდა, ალენ?
შუბლზე ხელებაფარებული ალენი იდგა, თითქოსდა ფიქრობდა, რა პასუხი გაეცა. არ ვიცი რატომ, მაგრამ უცებ წამომცდა:
- მე ვიცი. წაკითხული მაქვს..
ფილმა პისტოლეტი ახლა მე მომიშვირა:
- მერე?
- რა მერე?
- კარგი პრეზიდენტია?
- პრეზიდენტი არ არის.
- რა? - ფილი უცებ გაშმაგდა, ჩემსკენ გამოემართა და იარაღი ზედ შუბლზე დამადო. - აბა ვინაა?
მივხვდი, რომ სწორი პასუხი არ უნდა გამეცა. ვიდექი და მარკიზ დე სადისთვის პროფესიას ვარჩევდი.
- ჰა, ბრძანე! - დამაჩქარა ფილმა.
- მაფიოზია - ვუთხარი.
- ალ კაპონეს პონტში? - იკითხა ალენმა.
- ჰო - დავუდასტურე. ფილმა გაიცინა და ალენს უთხრა:
- ჯერ მარკიზ დე სადი წაიკითხე და მერე მოინდომე ლიდერობა, ბრიყვო!
ალენმა ფეხი აიქნია და ფილს მკლავში სთხლიშა. ფილს იარაღი ხელიდან გაუვარდა და ალენი მას გაშმაგებული ეცა. ორივენი ძირს დაეცნენ და გაჯსა და ცემენტში აკოტრიალდნენ. ბუღი დადგა. გოგოები აწივლნენ.
“დამანებეთ რა თავი...” _ გავივლე გულში, დავიხარე და აგური ავიღე.
- რას აპირებ? - მეცა ხელში მარტა - უარესი არ ქნა...
მტვრის მიღმა, როგორც ნისლს მიღმა, ისე ჩანდა, თუ როგორ უბაგუნებდნენ ძირს დაცემული ალენი და ფილი ერთმანეთს მუშტებს. სოფი მათკენ გადახრილიყო და ხელებით, ფეხებით, ცრემლებით თუ ხვეწნა-მუდარით ცდილობდა მათ გაშველებას.
“დამანებეთ რა თავი!” - კიდევ ერთხელ გამიელვა ამ ფრაზამ თავში და უცებ საშინელი ბრაზი მომაწვა. აგური ძირს დავახეთქე და
- აააააააააააააააააააააააააა!......... - გულ-მუცლიდან შემზარავი უწყვეტი ბგერა აღმომხდა.
- პიერ, პიერ! - ჩამძახოდა ვიღაც ყურში და ცდილობდა ჩემს დამშვიდებას, მაგრამ მე უკვე ვერაფერს ვემორჩილებოდი. მუხლებზე დავეცი, ვიკლაკნებოდი და გაუჩერებლად ვყმუოდი. თვალწინ ჩემი ბავშვობის, ჩემი ცხოვრების ყველაზე მძიმე სურათები საშინელი სისწრაფით მიტრიალებდა... მერე აღარაფერი მახსოვს, რაღაც მომენტში ალბათ ხმაც ჩამიწყდა და გონებაც დამებინდა, ხოლო როცა თვალი კვლავ გავახილე, ალენი, ფილი, სოფი და მარტა ერთად დავინახე. თავზე მადგნენ. სოფი ცხვირსახოცით შუბლს მიწმენდდა, ალენი და ფილი რაღაც უცნაურ მასაჟებს მიკეთებდნენ, მარტა ბოთლიდან წყალს მაწუწავდა...
- მოვიდა აზრზე! - ჩაილაპარაკა ალენმა და შემეშვა. ფილიც ქვაზე ჩამოჯდა და მტვრიანი შარვლის ფერთხვას შეუდგა. მარტო გოგოები აგრძელებდნენ ჩემს მკურნალობას. ამოვიოხრე და ოდნავ წამოვიწიე. სოფიმ ისევ მომატყეპა სახეზე სველი ცხვირსახოცი და ტუჩებიდან სისხლი მომაწმინდა.
- დაანებე თავი, აღარ მოკვდება, - უთხრა ალენმა სოფის და თავისი დაჭმული თითების თვალიერება განაგრძო.
- რა მოხდა? - ვიკითხე დაბნეულმა და გაბრუებულმა.
- რა მოხდა და ბნედა გქონდა... ეპილეფტიკი გვაკლდა კიდევ ამ დამთხვეულთა კომპანიაში... გამომიხვედი რა შენც, ისა... ვინა?.. - ალენმა სისხლიანი ხელი ჩაიქნია და ფილს გახედა.
- დოსტოევსკი.
- ჰო, დოსტოევსკი... იცი მაინც, ვინ არის?
- როგორ არ ვიცი... ახლა ვკითხულობ მაგის რომანს: “დანაშაული და სასჯელი”... ძალიან მაგარია...
- “დანაშაული და სასჯელი”? ვა, საინტერესო სათაური აქვს. დედაჩემს ვეტყვი. ექნება სახლში ალბათ ეგ წიგნი. ჩავხედავ ერთი, რას ჯღაპნის მაგისი რუსი...
- სროლის გაკვეთილი არ გავაგრძელოთ? - ეს მარტა იყო.
- შენც მაგრად გიქრის რა... - ალენი წამოდგა, მარტას თავში წამოუთაქა და მანაც დაიწყო ტანსაცმლის ფერთხვა, - დღევანდელი გაკვეთილი დასრულებულია, საშინაო დავალება გექნებათ ნერვების დამშვიდება და ბნედებისა და ისტერიკების გარეშე შემდეგ გაკვეთილზე გამოცხადება... რას შვრები ბნედიანო, უკეთა ხარ? - მომიბრუნდა მე.
- მგონი.
- ადე აბა!
წამოვიწიე და ნელ-ნელა წელში გავიმართე. სოფი წამომეშველა.
- არაფერი გიჭირს, მშვენივრად გამოიყურები. თუმცა მარტა, შენ მაინც მიაცილე პიერი სახლამდე, დანარჩენებიც დავიშალოთ... ჩემი იარაღი სად არის?
ფილმა თავით მიანიშნა. სპორტული რევოლვერი გაჯის პარკთან ეგდო. ალენი მივიდა, იარაღი აიღო, ჯიბეში ჩაიდო და გამოგვხედა.
- აბა, გაუყევით თქვენ-თქვენ გზას... შემდგომი შეხვედრა სად იქნება, შეგატყობინებთ.
დავიშალეთ. მარტა მომყვებოდა და თავისი სისულელეებით ტვინს მიბურღავდა. მოთენთილი
ვიყავი, მაგრამ მეორეს მხრივ, თითქოს მთელ ორგანიზმში რაღაც მშვიდი იდუმალება ჩამდგომოდა.
- მარტა, გეხვეწები, ცოტა ხანი გაჩუმდი... სიწყნარე მინდა...
ეტყობა დაფრთხა, ეპილეფსიამ თავიდან არ წამოუაროსო და ენას კბილი დააჭირა. მხოლოდ ხელკავი გამომდო და ისე მომყვებოდა. მივდიოდი, სახლებს, ხეებს, ცას, ქუჩაში მოსიარულე ადამიანებს ვუყურებდი და რაღაც გასხივოსნებისმაგვარი მემართებოდა. ყველაფერი სასიამოვნოდ ბლანტი იყო, ფერები, ხმები, მოძრაობები _ ყველაფერი საოცრად ატკბობდა ჩემს სულს, ჩემს თითქოსდა ასე მოქანცულ სხეულს. არადა, სწორედ ეს დაღლილობა იყო ჩემთვის აქამდე უცნობი ის განცდა, ასე რომ მომწონდა.
მარტა მომყვებოდა... მე მშვიდად მივსრიალებდი ქუჩაში და ვნეტარებდი... სახლამდე ასე ვიარეთ... “როგორა ხარ?” - ხანდახან მეკითხებოდა მარტა. “კარგად” - ვპასუხობდი და ტკბობას ვაგრძელებდი. სადარბაზოსთან დავემშვიდობე და სახლში ავედი. კარი სუზიმ გამიღო.
- მიყვარხარ... - ვუთხარი, ვაკოცე და კისერზე ჩამოვეკიდე.
- პიერ, რა იყო, პიერ, რა დაგემართა?.. - გაკვირვებული და ცოტა არ იყოს შეშფოთებული მეკითხებოდა სუზი და თავზე ხელს მისვამდა, რაც ძალიან მსიამოვნებდა.
- შემო, შემო სახლში... რა გჭირს, პირი რატომ გაქვს სისხლიანი?
- ბნედა მქონდა... დე, მე ბნედიანი ვარ და იცი, რა სასიამოვნოა ეს?.. - ხელისგულებით მისი სახე დავიჭირე და სისხლშემხმარი ტუჩებით ცისფერი თვალები ამოვუკოცნე. სუზი განცვიფრებული მიყურებდა... სასტუმრო ოთახიდან რიტამ გამოიხედა.
- მოხვედი, პიერ? - ჰო, დე!.. - სუზის შევეშვი, რიტასაკენ წავედი, ახლა მისი ხელები ჩავბღუჯე და ტუჩებთან მივიტანე.
- რაო პიერ?
თბილ თითებს ვუკოცნიდი. მეჩვენებოდა, რომ მის თითებში გამავალ თითოეულ ნერვს ვგრძნობდი. ვგრძნობდი, როგორ იცვლებოდა რიტას მზერის მიმართულებაც: ჩემგან სუზისაკენ, მერე სუზისგან კვლავ ჩემსკენ. ბავშვობის ერთ-ერთი პირველი მოგონება დამიდგა თვალწინ. ოთხი თუ ხუთი წლის ვიყავი. რიტა და სუზი საპარიკმახეროში წავიდნენ და თან წამიყოლიეს. წარმოუდგენლად გადაჩახჩახებულ, ნელსურნელოვან ოთახში აღმოვჩნდი უცებ. ყველაფერი, თითქმის ადამიანების ჩათვლით, ერთიმეორეს ირეკლავდა, ყველაფერი კრიალებდა და ბრწყინავდა. თეთრხალათიანი ქალები ნარნარებდნენ ფერიებივით. საავადმყოფოშიც მყავდა თეთრხალათიანი ქალები ნანახი, მაგრამ ისინი ცუდი თეთრხალათიანები იყვნენ, ესენი კი დაუჯერებლად კარგნი.
რიტა და სუზი ერთმანეთისადმი ზურგშექცევით დასვეს და მათ გალამაზებას მიჰყვეს ხელი. მე კედელთან, სკამზე ჩამომსვეს, ორივესაგან თანაბარი დაშორებით. ირგვლივ ათასნაირი ნივთი ელაგა, ზოგი ნაცნობი, ზოგი უცნობი, მაგრამ ყველაფერი, თვით უბრალო მაკრატელიც კი, ამ ფერიების ხელში სულ სხვანაირი ჩანდა. მაკრატლები სულ სხვა ხმაზე კრაჭუნობდნენ, ფერიები ხანდახან რაღაც ნივთებს დენში აერთებდნენ და ისინიც გულშიჩამწვდომ ზუზუნს იწყებდნენ. და ამ მოზუზუნე ნივთებით ისინი რიტასა და სუზის თავებს დასტრიალებდნენ. რიტა და სუზი მიბნედილი მზერით ერთმანეთის გამოსახულებებს აკვირდებოდნენ, უღიმოდნენ, ელაპარაკებოდნენ... ვხედავდი, როგორ ხვდებოდა მათი სიტყვები სარკეებს, ირეკლებოდა და მეორე მხარეს მიექანებოდა. ხანდახან გინზბურგისა და ბირკინის ხმებში იბლანდებოდა და ქრებოდა, ხანდახან ტყვიასავით გაკვეთდა ხოლმე ნოტებითა და პარფიუმერიით გაჟღენთილ ჰაერს... ფერიები საკუთარ ჯადოქრობებს სჩადიოდნენ: ქერა სუზი წითელთმიან სუზიდ გარდაქმნეს, შავგვრემანი რიტა კი ქერა რიტად... ვიჯექი გაბრუებული ვუყურებდი, ჩემი ლამაზი დედები თვალსა და ხელს შუა როგორ ხდებოდნენ კიდევ უფრო ლამაზი ჩემი დედები და თვალსა ხელს შუა როგორ მიყვარდებოდა ისინი უფრო მეტად...
- პიერ, პიერ! - ჩამესმა.
თავი ავწიე და რიტას შევხედე.
- ჰო...
- რა გჭირს, პიერ?
- დე, წავიდეთ საპარიკმახეროში...
- სად?
- საპარიკმახეროში... მე, შენ და სუზი წავიდეთ ახლა საპარიკმახეროში. თქვენ თმა შეიჭერით, შეიღებეთ ან დაივარცხნეთ, მე კი გიყურებთ...
რიტამ საჩვენებელი თითი საფეთქელთან მიიდო და დაატრიალა. სუზის შევხედე. მანაც მიიდო თითი საფეთქელთან და დაატრიალა, თუმცა თბილად გამიღიმა და დაამატა:
- კარგი, წავიდეთ!
© kalmasoba.com

მალხაზ ხარბედია - რაბინდრანათ თაგორის “გიტანჯალი”

AUDIO

წელს შესრულდა რაბინდრანათ თაგორის “გიტანჯალის” გამოცემიდან 100 და ქართული თარგმანიდან 50 წლისთავი.
თამაზ ჩხენკელის ეს თარგმანი უკვე დიდი ხანია ქართული ლიტერატურის ისტორიაში შევიდა. მან ისეთივე კვალი დატოვა ჩვენს სალიტერატურო ენაზე და გამოხატვის პოეტურ ხერხებზე, როგორც სხვადასხვა დროს ილიას და მაჩაბლის შექსპირმა, ასევე ამბაკო ჭელიძის, დავით წერედიანის, ჯემალ აჯიაშვილის, ვახუშტი კოტეტიშვილის, გურამ გოგიაშვილისა და სხვათა თარგმანებმა. ეს წიგნი უკვე 50 წელია კვებავს ქართულ პოეტურ მეტყველებას, ხშირად, შესაძლოა, გაუცნობიერებლადაც.
1960 წელს თამაზ ჩხენკელს ჯერ კიდევ არ ჰქონდა გამოქვეყნებული თავისი ორიგინალური ლექსები, თუმცა მისი მეგობრის, ზურაბ კიკნაძის სიტყვით, მის მიერ თარგმნილი ტექსტები ყოველთვის მისი ბიოგრაფიის განუყოფელ ნაწილად იქცეოდა ხოლმე:
“მას არც ერთი ლექსი თავისი არ ჰქონდა. თუმცა რაღაც ლექსები კი იყო გამოქვეყნებული, მაგრამ ინტენსიურად იგი არ მისდევდა საკუთარი პოეზიის გავრცელებას. და ძირითადად ეწეოდა მთარგმნელობით მუშაობას, მაგრამ მისი მთარგმნელობითი სტილი სხვანაირი იყო, ის არ იყო პროფესიონალი მთარგმნელი იმ აზრით, რომ რაღაც ეთარგმნა იმისათვის, რომ მხოლოდ ეთარგმნა. მისი თარგმანები ყოველთვის იყო დაკავშირებული მის სულიერ განვითარებასთან, მის ინტერესებთან...“
“გიტანჯალამდე” თამაზ ჩხენკელმა ბო ძიუ ი-ს ლექსები თარგმნა. არ მეგულება ქართული პოეზიის ტრადიციასთან დაკავშირებული ადამიანი, ვინაც არ იცნობდეს ბო ძიუ ი-ს ამ თარგმანს, ნათელი და მოქნილი ენით გადმოქართულებულ ლექსებს, რომელმაც ბევრი რამ შეცვალა ქართულ პოეტურ აზროვნებაში. არანაკლები კვალი დატოვა თაგორის ამ წიგნმაც, რომელსაც წელს გამოცემიდან 100 და თარგმნიდან 50 წელი შეუსრულდა:
“ჩვენ ახლა ვლაპარაკობთ “გიტანჯალზე”, რომელიც 1960 წელს გამოქვეყნდა... თამაზის უნივერსიტეტის წლები დაკავშირებული იყო აღმოსავლურ განათლებასთან, სპარსულ პოეზიასთან, თუმცა მას ამ მხრივ არ გაუგრძელებია მოღვაწეობა, მას რამდენიმე ლექსიც აქვს სპარსულიდან თარგმნილი, მაგრამ ძირითადად ინდოეთით იყო დაინტერესებული, განსაკუთრებით თაგორით, მან თარგმნა თაგორის “ბენგალია”, ასევე “გიტანჯალი”, თაგორის ლექსები, რომელიც თაგორმა ბენგალურის გარდა, ინგლისურადაც გამოსცა. თამაზი სარგებლობდა ბენგალურიდან რუსულად გაკეთებული ზუსტი პწკარედით და ინგლისური თარგმანით. ინგლისური თარგმანი პროზაული იყო, მაშინ ძირითადად ასეთი სტილი იყო, რომ პროზად ითარგმნებოდა თაგორის ლექსები. მაგრამ თაგორმა თავისი ინგლისური ვერსია “გიტანჯალისა” დააფუძნა ინგლისურ პოეზიას – ბრაუნინგის, კიტსის და ა.შ. ლექსებს, მას, მოგეხსენებათ, ინგლისური განათლება ჰქონდა. თამაზმა კი სცადა ქართულ ენაზე, ქართული ენის პოეტურობის შესაძლებლობები გამოევლინა, წყობილსიტყვაობა და ა.შ. ასერომ, ქართული ვერსია მისდევს ინგლისურ ვერსიას ამ სტილებრივი თვალსაზრისით.”
ამ ე.წ. სტილებრივი ერთგულების მიუხედავად, “გიტანჯალის” ქართული თარგმანის პირველ გამოცემაში კიდევ ერთი ძალიან მნიშვნელოვანი დეტალი იყო, რომლის შესახებაც ბევრმა დღესაც არაფერი იცის. საუბარია თამაზ ჩხენკელის ორიგინალურ ლექსზე, რომელიც მან კრებულში გააპარა:
“საინტერესოა ერთი ეპიზოდი. აქ არის სულ 100-მდე ლექსი, მაგრამ ერთ-ერთი ლექსი, 40-ე ნომრით რომელიც არის დაბეჭდილი პირველ გამოცემაში, თაგორს არ ეკუთვნის. ეს თამაზის ლექსია... და როდესაც რედაქტორმა, ცხონებულმა ოთარ ჩხეიძემ ვერ მოძებნა დედანში ეს 40-ე ლექსი, თამაზმა უპასუხა, რომ მე რაღაც სხვა ვერსიები მქონდაო... და ეს ლექსი ეძღვნება არჩილ სულაკაურს, 1949 წელს არის დაწერილი”.
თამაზ ჩხენკელის ეს წიგნი, შეიძლება ითქვას, 60-იანი წლების ქართული ლიტერატურის ერთ-ერთ სიმბოლოდ იქცა. დღესაც, უახლესი პერიოდის ქართული ლიტერატურის შეფასებისას, შეუძლებელია გვერდი ავუაროთ თამაზ ჩხენკელის თაგორს, წიგნს, რომელმაც არაერთი ქართველი პოეტის ხმა ჩამოაყალიბა.
თამაზ ჩხენკელი ქართული ორიენტალური ტრადიციის უმნიშვნელოვანესი ნაწილია, თუმცა, იგი მაინც განსხვავდება კლასიკური მთარგმნელობითი სკოლის წარმომადგენლებისგან:
“მთარგმნელობით პრესტიჟი, ასე ვთქვათ, აღმოსავლური პოეზიის, თამაზმა დანერგა საქართველოში. თუმცა შემდეგ წამოვიდნენ ახალი თაობები, რომლებიც დედნიდან თარგმნიდნენ უშუალოდ, მაგრამ თამაზის თარგმანი მათ გვერდზე არსებობს როგორც კონგენიალური, ამ ორიგინალური ენიდან თარგმნილი.”
თამაზ ჩხენკელის ბო ძიუ ი, სხვა ჩინელი პოეტები, თაგორი, ბჰაგავატ გიტა, მის მიერ გადმოქართულებული ტანკები და ევროპელი თუ ამერიკელი პოეტები იმის საუკეთესო ნიმუშია, თუ როგორ შეიძლება მთარგმნელმა შეცვალოს ლიტერატურული ენა, მიუხედავად იმისა, რომ ხშირად დედნიდანაც არ იყო თარგმანი შესრულებული.
თავად “გიტანჯალს” რაც შეეხება, იგი მსოფლიომ 1913 წელს გაიცნო, ორიგინალური გამოცემიდან 3 წლის შემდეგ, როცა მისი ინგლისური თარგმანი გამოქვეყნდა. წიგნს უილიამ ბატლერ იეიტსის წინასიტყვაობა უძღოდა:
“ეს ლირიკული კრებული დიდი კულტურის ნაყოფია. იგი ნაჟურია მთელი ქვეყნისა, სადაც პოეზია და რელიგია შერწყმულია. თუ ბენგალიის ცივილიზაცია არ დაიღუპა, იგი გაჟონავს ყველგან და მთელი თავისი დახვეწილობით უკანასკნელი უპოვარისთვისაც ხელმისაწვდომი გახდება. ეს საგალობლები, კარგად დაბეჭდილ ტომებად გამოცემულნი, უქმად არ იდება იმ ქალბატონების მაგიდაზე, რომლებიც უგულისყუროდ გადაფურცლავენ მის ლექსებს, მათ ხელში არ აიღებენ სტუდენტები, რათა საჭირო შემთხვევაში უფრო სერიოზული საქმე მოიმიზეზონ და გადასდონ წიგნი. გაივლიან თაობები და მათ ისევ იმღერებენ დიდი გზის ყარიბები და განგის მენავეები. ერთმანეთის მომლოდინე მიჯნურები მათში პოვებენ მეუფის სიყვარულს, იმ ჯადოსნურ ყურეს, სადაც მათი მიწიერი სიბერე განიწმინდება და განახლდება”.
© radiotavisupleba.ge

მალხაზ ხარბედია - იონა მეურნარგიას ხუთტომეული

AUDIO

გამომცემლობა “არტანუჯმა” იონა მეურნარგიას ხუთტომეულის ბეჭდვა დაიწყო. პირველ ტომში ცნობილი ქართველი ბიოგრაფოსის კლასიკური ნაშრომებია შესული, რომელიც ალექსანდრე ჭავჭავაძის, გრიგოლ ორბელიანის, ნიკოლოზ ბარათაშვილისა და დავით ერისთავის ცხოვრებას ეძღვნება.
იონა მეუნარგია ქართული ლიტერატურის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული სახელია. თავად მას შესაძლოა ხშირად არ ახსენებენ, მაგრამ სამაგიეროდ მისი წყალობით შემონახულ ფაქტებს იმეორებენ ხოლმე. XIX საუკუნის ვერც ერთი მკვლევარი გვერდს ვერ აუვლის მის ნაწერებს, მის ბიოგრაფიულ წიგნებსა და ნარკვევებს, რომლებიც, დროის სურნელსაც ატარებენ და უძვირფასეს ცნობებსაც გვაწვდიან.
მწერალმა და ლიტერატურათმცოდნე ზაზა აბზიანიძემ იონა მეუნარგიაზე საუბრისას სიმონ ჯანაშიას ერთი მოსწრებული გამოთქმა გაიხსენა, რომელიც ზუსტად აღწერს მეუნარგიას ღვაწლს ქართული ლიტერატურის წინაშე:
“იონა მეუნარგიას სრულიად უნიკალური როლი ერგო XIX საუკუნის ქართულ მწერლობაში და შემთხვევითი არ იყო, რომ სიმონ ჯანაშიამ მას უწოდა ქართული ლიტერატურის პლუტარქე. იონა მეუნარგია თავის თავსაც ძალიან საინტერესოდ ახასიათებდა, ასე წერდა – მე ვიყავიო ქართული ლიტერატურის მეწვრილმანე და ფაქტების მომქუჩებელი”.
ეს მეწვრილმანე, რომელმაც უზარმაზარი მეკვიდრეობა დაგვიტოვა, 1852 წელს დაიბადა სამეგრელოში, სოფ. ცაიშში. სწავლობდა მარტვილის სასულიერო სასწავლებელში, თბილისის სასულიერო სემინარიაში. 1874 წლიდან ჟენევის აკადემიაში გააგრძელა სწავლა, 1876 წლიდან კი გარკვეული პერიოდი პარიზში ცხოვრობდა. როგორც თავად წერს დღიურებში, სწორედ ამ პერიოდში გაიცნო მან პირადად ვიქტორ ჰიუგო, რამაც, რა თქმა უნდა, თავისი კვალი დააჩნია 24 წლის ახალგაზრდა ლიტერატორს.
საქართველოში იგი 1878 წელს დაბრუნდა და მაშინვე აქტიულად ჩაება აქაურ ამბებში, ისე, რომ ერთ წელიწადში, 1879 წელს, იგი “წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების” გამგეობის წევრად და მდივნად აირჩიეს. იაკობ გოგებაშვილი წერდა მის საქმიანობაზე: “მეგრული სიცოცხლით და სიმარჯვით აწარმოებდა ამ თანამდებობას. სხვათა შორის, მისი თაოსნობით დაარსდა წერა-კითხვის საზოგადოების საუკეთესო დარგი – ბიბლიოთეკა და მუზეუმი”-ო.
იონა მეუნარგია, შეიძლება ითქვას, ჟანრის ფუძემდებელია ქართულ მწერლობაში, ბიოგრაფიული ჟანრისა. მართალია მანამდე იყო პლატონ იოსელიანის წიგნი გიორგი XIII-ზე, მაგრამ იონა მეუნარგიამ ლიტერატურული ბიოგრაფია აუცილებლობად აქცია და საკუთარი სტილიც შეიმუშავა:
“ერთი რამ არის კიდევ ხაზგასასმელი, რომ იონა მეუნარგიას იმ მრავალ კოლეგათაგან და თანამედროვეთაგან განსხვავებით, რომლებიც წერდნენ ქართულ მწერლობაზე, მემუარებსა და მოგონებებსაც წერდნენ, მან შეიმუშავა განსაკუთრებული სტილი. დავარქვათ თუ გნებავთ ვრცელი ლიტერატურული პორტრეტი და სხვათა შორის, თავისებურება თავისი ლიტერატურული მანერის თვითონვე აღნიშნა – ჩვენში კრიტიკა და ბიოგრაფია, რაღაცგვარი სალიტერატურო ზრდილობის ბრძანებით, შინაური ცხოვრების აღწერაში ერთობ ხელმოჭერილია. ჩემს ოთახში ვის რა ეკითხება რა ხდებაო, აი საფუძველი ამგვარი დარბაისლური საქციელისა. ჩვენ უნდა ვუღალატოთ ამ ზნეს, საყვარელი კაცისა ყველაფერი უნდა ვიცოდეთ”.
ამის გამო მას ხშირად საყვედურობდნენ, მაგალითად, იაკობ გოგებაშვილი ილიას შესახებ წაკითხული გულახდილი ლექციების გამო ძალიან ბრაზობდა ბიოგრაფოსზე, ვინ იცის, შესაძლოა იაკობის ამ პროტესტიდან იწყება დღევანდელი ილიას ისტორიაც, როცა თავად ილიაზე მეტად, რიტორიკული ილია, ილიას კლიშე უფრო ფასდება. სხვათა შორის, იონა მეუნარგია, ამ ბრაზის სანაცვლოდ, იაკობზეც აგროვებდა მასალებს, აგროვებდა მართალ ამბებს, მხოლოდ თვალით ნანახს ან სანდო პირთაგან გაგონილს:
“კიდევ ერთი რამ არის. იონა მეუნარგია, განსხვავებით ვთქვათ ზაქარია ჭიჭინაძისგან, რომელსაც ზოგჯერ ენდობი, ზოგჯერ არა, მის შემთხვევაში ბოლომდე არასდროს არა ხარ დარწმუნებული ინფორმაციის ზუსტ ფაქტოლოგიურ ადეკვატურობაში, იონა მეუნარგია, როგორც წესი, ყოველთვის ზუსტია, უმნიშვნელო გამონაკლისებს თუ არ მივიღებთ მხედველობაში. გარდა ამისა, მან ყურადღება მიაქცია ისეთ ფიგურებსაც, რომლებსაც ჩვენ, ფაქტობრივად მხოლოდ მისი საშუალებით ვიცნობთ. ერთი არის იმ კლასიკოსთა წყება, რომლებზეც ის წერდა – ალექსანდრე ჭავჭავაძე, გრიგოლ ორბელიანი, ნიკოლოზ ბარათაშვილი, გიორგი ერისთავი, მაგრამ ნამდვილად შემიძლია ვთქვა, რომ ნიკოლოზ დადიანზე, ეკატერინე ჭავჭავაძეზე არანაკლებ მნიშვნელოვანი ტექსტებია. განსაკუთრებით ღიშესანიშნავია “დავით დადიანი და მისი დრო”, რომელიც არამარტო მისი კარის ცხოვრებას აღწერს, არამედ მთლიანად, რა ხდება იმდროინდელ სამეგრელოში, რა სიტუაციაა, როგორი ურთიერთობებია”.
პირველი ტომის პირველივე ბიოგრაფიაში, სადაც იგი ალექსანდრე ჭავჭავაძის ცხოვრებას აღწერს, მან პირველ აბზაცშივე დაწერა: “ცხოვრების აღწერა ჯერ არ შედგენილა ჩვენში. სურათები, ლიტერატურული მოგონება, სილუეტი არც კი გაგონილა. თითქო იღბლად დაჰყოლია ჩვენს ლიტერატურას, რუსთველიდან დაწყებული, შესანიშნავი მწერლებისა და ადამიანთა ვინაობის უცოდინარობა”.
ზემოთჩამოთვლილი ავტორების გარდა მას ძალიან უნდოდა ვრცელი ნაშრომები მიეძღვნა აკაკისა და ილიასთვისაც, სურდა დაეწერა ნიკო ნიკოლაძისა და ალექსანდრე ყაზბეგის ბიოგრაფიებიც.
“მან რაღაც ისეთი დეტალები აღწერა ქართველ კლასიკოსთა ბიოგრაფიებში... თითქოს აბსოლუტურად უმნიშვნელო, მაგრამ შემდეგ აღმოჩნდება, რომ ეს იყო გამამდიდრებელი, ფერის მიმცემი, სურნელის შემნახველი, იმ ეპოქის, იმ ადამიანის, მისი ხასიათის... მემგონი მარტო მისგან ვიცით ის, თუ როგორი ურთიერთობა აქვს ვთქვათ გრიგოლ ორბელიანს თავის შინამოსამსახურეებთან”.
პირველ ტომში ძირითადად სწორედ გრიგოლ ორბელიანის შესახებ დაწერილი ტექსტებია შესული, ასევე ნარკვევები ალექსანდრე ჭავჭავაძის, ნიკოლოზ ბარათაშვილისა და დავით ერისთავის ცხოვრების შესახებ. ძალზე საინტერესო უნდა იყოს მწერლის ნაწერების II ტომი, სადაც მისი დღიურები და “ვეფხისტყაოსნის” ტექსტის დამდგენი კომისიის ოქმებიც შევა. III ტომი მთლიანად დადიანებს მიეძღვენა, დანარჩენები კი იონა მეუნარგიას პუბლიცისტიკასა და ეპისტოლარულ მემკვიდრეობას დაეთმობა.
1984 წელს, ლექსიკონ-ცნობარში, “ქართული მწერლობა” იონა მეუნარგიას ბიოგრაფიის ავტორი წუხდა: “ი. მეუნარგიას უამრავი სტატია და წერილი ისტორიის, ეკონომიკის, სახალხო განათლების შესახებ გაბნეულია ჟურნალ-გაზეთებში”. ცოტა ხანში კი, ჩვენ პირველად მოგვეცემა საშუალება ერთ გამოცემაში თავმოყრილი ვნახოთ ყველა ეს ნაწერი:
“ხელახალი გამოცემა, იონა მეუნარგიას 5 ტომი, ანუ ყველაფერი, რაც კი მას დაუწერია, იქნება თვითოეული ქართველი ადამიანისთვის, თითოეული ქართველი ლიტერატორისათვის, რომელიც სერიოზულადაა დაინტერესებული ქართული მწერლობის ისტორიით, ეს წიგნი იქნება საჩუქარიც, სამაგიდო წიგნიც და ისევე, როგორც იონა მეუნარგიას პირველმა გამოცემებმა შეავსეს რაღაც ხარვეზი ქართული ლიტერატურის ისტორიაში, ისევე შეავსებს იმ რაღაცა საარვისო მიწას, რომელიც დარჩენილი არის ჩვენს ცოდნაში XIX საუკუნის ქართული მწერლობისა და ქართული ცხოვრების ნირის შესახებ.”
სამწუხაროდ, საქართველოში დღესაც ისეთი ვითარებაა, როგორიც 130 წლის წინ იყო, როდესაც იონა მეუნარგია იწყებდა თავის ბიოგრაფიულ წიგნებზე მუშაობას. დღესაც, რამდენიმე გამონაკლისის გარდა, ეს ე.წ. სალიტერატურო ზრდილობა მბრძანებლობს და ახალს ვერაფერს ვიგებთ ახლო წარსულისა თუ თანამედროვე მწერლების შესახებ. ხოლო სინამდვილეში ეს ზრდილობა კი არა, გულგრილობაა, რომელიც ჯერ მწერლის ტექსტებს გვავიწყებს, შემდეგ კი პიროვნებასაც.
© radiotavisupleba.ge

მალხაზ ხარბედია - ჰაინრიჰ ბიოლის “უკაცო სახლი”

AUDIO

გამომცემლომა “ინტელექტმა” ხელმეორედ გამოსცა ჰაინრიჰ ბიოლის წიგნი “უკაცო სახლი”, რომანი, რომელიც ჯერ კიდევ 70-იან წლებში თარგმნა თენგიზ პატარაიამ.
ჰაინრიხ ბიოლს ჩვენთან კარგად იცნობენ, მისი სახელი 70-იანი წლების ქართული დისიდენტური წრეებისთვისაც ბევრს ნიშნავდა და მას ოფიციალური კულტურის წარმომადგენლებიც სცემდნენ პატივს. რამდენიმეწლიანი პაუზის გამოკლებით, მისი წიგნებიც ითარგმნებოდა ქართულად, მცირე ჯანრის ნარმოებები კი პერიოდულ გამოცემებში იბეჭდებოდა. მახსოვს ნოდარ კაკაბაძის რამდენიმე წერილი ჰაინრიჰ ბიოლის შესახებ. ეს ტექსტები მაშინ ბევრისთვის საუკეთესო შესავალი აღმოჩნდა მწერლის შემოქმედებაში. ბატონი ნოდარი ხომ ბიოლის მთავარი მასპინძელი იყო მისი საქართველოში სტუმრობისას, 1966-სა და 1972 წლებში.
მწერლის პირველ ვიზიტამდე, 1964 წელს გამოვიდა ქართულად ნოდარ რუხაძის მიერ თარგმნილი ბიოლის მოზრდილი კრებული, სადაც რომანი და მოთხრობები იყო შესული, შემდეგ, 1968 წელს გამოიცა ერთი პატარა კრებული, ხოლო უკვე 70-იანი წლების განმავლობაში ბიოლის სახელს ტაბუ დაედო საბჭოთა საქართველოში და მხოლოდ 1987 წელს გამოქვეყნა “კლოუნის თვალთახედვის” ნელი ამაშუკელისეული თარგმანი და შემდეგ კი თენგიზ პატარაიას მიერ გადმოქართულებული “უკაცო სახლი”.
თავის დროზე ბიოლი ხშირი სტუმარი იყო საბჭოთა კავშირში, მისი ნაწარმოებები ძალიან დიდი პოპულარობით სარგებლობდა, თუმცა თანდათანობით, საბჭოთა რეჟიმის გახშირებული კრიტიკისა და საბჭოთა დისიდენტებთან მეგობრობის გამო, იგი აითვალწუნეს. ბიოლი ძალიან ქომაგობდა კავშირიდან ემიგრირებულ მწერლებს, მათ შორის სოლჟენიცინს და ცოლ-ქმარს, ლევ კოპელევსა და რაისა ორლოვას, რომელთაც წიგნშიც, “ჩვენ ვცხოვრობდით მოსკოვში – 1956-1980” შესანიშნავი მონაკვეთი მიუძღვნეს ბიოლს.
ბიოლის დამსახურებაა, რომ ძალიან ბევრი აკრძალული ტექსტი მოხვდა საბჭოთა კავშირიდან ევროპაში, არსებობს ზეპირი მონათხრობიც იმის თაობაზე, რომ ბიოლის თბილისში პირველი სტუმრობისას ცნობილმა გერმანისტმა, ბუბა ყარალაშვილმა რაღაც ტექსტი გადასცა გერმანელ მწერალს, რომლის ნახვის დიდი სურვილი გამოუთქვამს თურმე იოსებ ნონეშვილს, იმდენად, რომ საქმე ლამის ჯიბეებში ხელის ჩაყოფამდე მისულა.
1970 წელს ნობელი მიანიჭეს სოლჟენიცინს, 1972-ში თავად ჰაინრიჰ ბიოლმა მიიღო ნობელი და ამ დროიდან მოყოლებული პერესტროიკამდე მას ძალიან იშვიათად ახსენებდნენ.
ამ პერიოდის მსხვრეპლია თენგიზ პატარაიას ეს თარგმანიც, რომელიც დიდი ხნის განმავლობაში დარჩა თაროზე. როგორც მთარგმნელის მეგობარი, პოეტი და მთარგმნელი ანდრო ბუაჩიძე ამბობს:
“აქ ერთი მნიშვნელოვანი რამე იყო, რაზედაც აუცილებლად უნდა გავამახვილოთ ყურადღება. როდესაც თენგიზმა ძალიან დიდი ენთუზიაზმით დაიწყო ამ რომანის თარგმნა და დაამთავრა ბეჯითი მუშაობა, - თენგიზი ძალიან შრომისმოყვარე კაცი იყო, ოღონდ შრომისმოყვარეობა არ იყო რაღაც თავსმოხვეული, მას არავითარი ზეწოლა არ უხდებოდა საკუთარ თავზე, ვინაიდან შთაგონებით მუშაობდა, უყვარდა ეს საქმე, იგი მოწოდებით მწერალი იყო – და მოხდა ასეთი რამ: როდესაც მას უკვე დასრულებული ჰქონდა რომანზე მუშაობა და წიგნი უნდა დაბეჭდილიყო, საბჭოთა კავშირიდან გააძევეს ალექსანდრ სოლჟენიცინი. გერმანიაში მას ჰაინრიჰ ბიოლი დახვდა, მან უმასპინძლა და ამ ფაქტის გამო, რომელსაც თავად თენგიზთან მართალია არავითარი კავშირი არ ჰქონია, მაგრამ მოხდა ისე, რომ აიკრძალა საერთოდ ბიოლის სახელის ხსენება საბჭოთა კავშირშიც და ბუნებრივია საქართველოშიც. რომანის გამოცემა დიდი ხნით გადაიდო და შემდეგ “პერესტროიკის” პერიოდში გამოცა ეს კარგი თარგმანი”.
მთარგმნელის, თენგიზ პატარაიას მეტ-ნაკლებად იცნობს ქართველი მკითხველი, იგი სამწუხაროდ ტრაგიკულად გარდაიცვალა 90-იანი წლების დასაწყისში, თუმცა დავგვიტოვა რამდენიმე გამორჩეული თარგმანი, რომელიც დღეს უკვე თითქმის სრულად გამოიცა ხელახლა. ბიოლის “უკაცო სახლის” თარგმნა მან ჯერ კიდევ უცხო ენების ინსტიტუტში სწავლისას დაიწყო:
“დაიწყო იმით, რომ თენგიზი უცხო ენების ინსტიტუტში სწავლობდა, გერმანული ენის განხრით. გერმანულ ენას იგი ბავშვობიდან ეუფლებოდა, მოთხრობებსაც წერდა... და ეს ორი რამ შეერწყა ერთმანეთს, თუ შეიძლება ასე ითქვას, ანუ მწერალი და მთარგმნელი. თავიდან მცირე ჟანრის პროზაულ ნაწარმოებებს თარგმნიდა, ერთ მშვენიერ დღესაც, როცა უკვე ამთავრებდა უცხო ენების ინსტიტუტს, ხელი მოჰკიდა ჰაინრიჰ ბიოლის რომანის, “უკაცო სახლის” თარგმნას”.
ამ რომანის გარდა, და შესაძლოა ამ რომანზე მეტადაც აღნიშვნის ღირსია რობერტ მუზილის შესანიშნავი მცირე ტრილოგია “სამი ქალი”, მოთხრობები – “გრიჯია”, “პორტუგალიელი ქალი” და “ტონკა”, რომელიც 1978 წელს გამოიცა ცნობილი ქართველი გერმანისტის, დავით დავლიანიძის ბოლოსიტყვაობით. გარდა ამისა, თენგიზ პატარაიას ეკუთვნის მუზილისვე “შაშვის” თარგმანი, რომელიც პირველად 1998 წელს დაბეჭდა “დიოგენემ”. “დიოგენესვე” ეკუთვნის ზემოხსენებული “სამი ქალის” ხელახალი, 2004 წლის გამოცემა.
“მე მინდა ერთ გარემოებასაც გავუსვა ხაზი, რომ თენგიზ პატარაიამ ეს რომანი თარგმნა უკვე იმ პერიოდში, როდესაც ის მუშაობდა მთარგმნელობით კოლეგიაში. ეს იყო ძალიან საინტერესო დაწესებულება, ყოველ შემთხვევაში ერთი მიმართულება ჰქონდა ძალიან საინტერესო, უფრო სწორად სულისკვეთება, რომ მთარგმნელი უნდა ყოფილიყო მოწოდებით მწერალი, ანუ თანაბრად კარგად უნდა დაუფლებოდა როგორც უცხო ენას, ისევე ქართულ ენას და მართლაც, ეს პროფესიული ინტერესი თენგიზში ძალიან ღრმად იყო გამჯდარი და ჯერ კიდევ ახალგაზრდა კაცი მუდმივად აღმავებდა თავის ცოდნას, რაშიც ერთ-ერთ საეტაპო ნაწარმოებად მისთვის მუზილის “სამი ქალი” იქცა”.
© radiotavisupleba.ge