კოტე ჯანდიერი, ნინო გოგუაძე

იდიოტიზმის ანატომია


საყოველთაოდ ცნობილია, რომ ენა აზროვნების საფუძველია, აზროვნება კი მხოლოდ ენის საშუალებით ხორციელდება. ბავშვის აზროვნება დედაენის დაუფლების კვალდაკვალ ყალიბდება, ვითარდება და ფართოვდება. შეიძლება ითქვას, რომ გამართული აზროვნება, პირველ რიგში, დედაენის სრულყოფილ ფლობაზეა დამოკიდებული. აზრის სიზუსტე, სიცხადე პირდაპირ უკავშირდება მისი მკაფიოდ გამოთქმის აუცილებლობას. იმას, რაც ცუდად, ბუნდოვნად და გაუგებრად არის გამოთქმული, მხოლოდ პირობითად შეიძლება აზრი ეწოდოს. ეს ბანალური ჭეშმარიტებებია.
მაგრამ საოცარი ის არის, რომ საქართველოს მოსახლეობის აბსოლუტური უმრავლესობისათვის გასაგები ქართული სალიტერატურო ენის პარალელურად, ჩვენში გაჩნდა ერთგვარი ენობრივი სუროგატი, რომელიც თანდათან მკვიდრდება სახელმწიფო დაწესებულებებსა თუ არასამთავრობო სექტორში, მედიასა თუ სამართალწარმოებაში და ა. შ. გასული საუკუნის ბოლო ათწლეულში სხვადასხვა არასამთავრობო ორგანიზაციების წიაღში დაბადებული ეს ენობრივი სუროგატი, რომელსაც პირობითად "პროექტების ენა" შეიძლება დავარქვათ, თანდათანობით იქცა "სიახლისა და თანამედროვეობის", ანუ ე. წ. "ახალი მენტალობის", განუყოფელ ატრიბუტად და "საფირმო ნიშნად". ამ "ენაზე" მეტყველება და წერა დღეს "ელიტურობის" გამოხატულებად ითვლება - ეს საქმიანობის, რეფორმების ახალი ენაა, რომლის ათვისებაც ძალიან იოლია, რადგან მისი დაუფლების აუცილებელ წინაპირობას მხოლოდ და მხოლოდ ქართული სალიტერატურო ენის არცოდნა წამოადგენს. "პროექტების ენაზე" მეტყველებენ და "აზროვნებენ" ჩვენი "რეფორმატორი" სახელმწიფო მოხელეები. მათთვის ეს პრაქტიკული აუცილებლობითაცაა ნაკარნახევი, რადგან სინამდვილეში ისინი მხოლოდ ამგვარ "ქართულს" ფლობენ.
"პროექტების ენა" პრეტენზიას აცხადებს რაციონალურობასა და ინტელექტუალობაზე, სინამდვილეში კი კლიშეების გროვასა და საოფისე ჟარგონის ნაზავს წარმოადგენს, რაც ამ ენაზე მოსაუბრეებს საკუთარი სიცარიელისა და უაზრობის შესანიღბავად სჭირდებათ. ამ ენის ძირითადი მახასიათებელი აზრიან წერასა და მეტყველებაზე ტოტალური უარის თქმაა. ამ ენის მიზანი და დანიშნულება სწორედაც რომ ზუსტი აზროვნების, გამართულად მეტყველებისა და წერის განდევნაა.
"პროექტების ენას" ჰყავს თავისი ცოცხალი "კლასიკოსები", რომლებმაც, როგორც წესი, რამდენიმე თვიანი კურსების (ე. წ. "თრეინინგების") გავლის შემდეგ სერტიფიკატების მოპოვება მოახერხეს. ამგვარად "განათლებული" ადამიანი დასავლეთში არც სპეციალისტად და არც რაიმეს საფუძვლიანად მცოდნე პირად არ ითვლება. ჩვენი "ახალი ელიტა" კი სწორედ ასეთი არასრული განათლების მქონე ხალხისაგან შედგება. საინტერესოა, მათგან რამდენს აქვს დაცული თუნდაც მაგისტრის ხარისხი? ალბათ, ძალიან ცოტას... შესაძლოა - არც არავის.
"პროექტების ენა" ასეთი ტიპის "მოღვაწეთათვის" იდეალური საშუალება გამოდგა საკუთარ განათლებაში არსებული ლაკუნებისა და ხარვეზების დასაფარად. რევოლუციის შემდეგ მათი დიდი ნაწილი განათლების სამინისტროში, განათლების რეფორმის მართვის ჯგუფში წამყვან თანამდებობებზე აღმოჩნდა. უკანასკნელი წლების განმავლობაში მათ მიერ ამ ენაზე იქმნებოდა კანონები, პროექტები, ბროშურები, კონცეფციები, მეთოდური მითითებები და სხვ. და სხვ. ეს ოპუსები, როგორც ჩინური "ი ძინი", ალალბედზე შეგიძლიათ გადაშალოთ და თვალწინ ნათლად წარმოგიდგებათ ჩვენი მოსწავლეებისა და მასწავლებლების, მთლიანად განათლების სისტემის, დღევანდელი სავალალო მდგომარეობა და კიდევ უფრო შემზარავი მომავალი.
"პროექტების ენა" გაბატონებულია განათლების რეფორმის უკლებლივ ყველა დონეზე - კანონმდებლობიდან დაწყებული, მასწავლებელთათვის განკუთვნილი მეთოდური სახელმძღვანელოებით დამთავრებული. დავიმოწმებთ მაგალითს ამ ენაზე შექმნილი ერთ-ერთი კანონპროექტიდან:
"ზოგადი განათლების მიღება ნიშნავს გარკვეული საგანმანათლებლო საფეხურის ეროვნულ საგანმანათლებლო გეგმაში დადგენილი მიღწევის დონის დაძლევას და შესაბამისი დოკუმენტით სახელმწიფოს მიერ ამის დადასტურებას" (ზოგადი განათლების კანონი. პროექტი. მუხლი 6).
სტილს რომ თავი დავანებოთ, ამ მუხლის მიხედვით, მოსწავლეს შეუძლია ზოგადი განათლების მიღება თავისი სურვილის მიხედვით დაასრულოს სკოლის გარკვეულ საფეხურზე. "გარკვეული" საფეხური კი სკოლაში სამია: პირველი საფეხური - I-VI კლასები, მეორე საფეხური - VII-IX კლასები და მესამე საფეხური - X-XII კლასები. ამრიგად, პირველი საფეხურის, ანუ VI კლასის, დამთავრების შემდეგ, კანონპროექტის თანახმად, 12 წლის მოსწავლე უფლებამოსილია ზოგადი განათლების მიღება დასრულებულად ჩათვალოს და აღიჭურვოს სახელმწიფოს მიერ გაცემული შესაბამისი დოკუმენტით. რა არის ეს, ენის უცოდინარობა, თუ აზრის სიჩლუნგე?
იმავე კანონპროექტში ვკითხულობთ:
"მოსწავლის განათლების დაფინანსების ოდენობა განისაზღვრება ეროვნული სასწავლო გეგმით გათვალისწინებული მიღწევის დონისათვის მაქსიმალური დატვირთვის შესაბამისად სახელწიფოს მიერ ერთ მოსწავლეზე გათვალისწინებული ფინანსური ნორმატივით" (ზოგადი განათლების კანონი. პროექტი. მუხლი 10.3).
აქ დახვავებული სიტყვების რახარუხით, ცხადია, ვერც ვერაფერი გამოითქმის და ვერც ვერაფერი შეინიღბება, თუმცა ერთი რამით კი უდავოდ სასარგებლოა. იგი მშვენიერი ინდიკატორია - ვინც იტყვის, რომ აქ აზრი ამოიკითხა, მით უმეტეს, ვინც ამ "აზრის" პროგრესულობისა და რეფორმატორულობის მტკიცებას დაიწყებს, ის, უბრალოდ, ტყუის ან მლიქვნელობს. სამართლიანობა მოითხოვს აღვნიშნოთ, რომ ციტირებული კანონპროექტი საფუძვლიანად გადამუშავდა პარლამენტის შესაბამის კომიტეტში, ვინაიდან მაშინ იქ ჯერ კიდევ მუშაობდა ქართული ენის რამდენიმე მცოდნე, ნორმალურად მოაზროვნე ადამიანი და მხოლოდ მათი უკიდურესი ძალისხმევითღა მოხერხდა ტექსტის ბოლო რედაქციის "გაკეთილშობილება".
განსხვავებული ბედი ეწია განათლების სამინისტროს მიერ შემუშავებულ სხვა ფუძემდებლურ დოკუმენტებს, რომლებსაც საპარლამენტო კომიტეტის ფილტრი არ გაუვლია, ანდა გაიარეს წიგნიერი ადამიანების თანამდებობებიდან წასვლის შემდეგ. ამისი ნათელი მაგალითია ერთ-ერთი მთავარი სტრატეგიული დოკუმენტი, რომელსაც "ეროვნული სასწავლი გეგმები (კონცეფცია)" ეწოდება. მისი ერთ-ერთი კონცეპტუალური პოსტულატი ასეთია: "რაიმეს გააზრება ფიქრის პროდუქტია და არამარტო დამახსოვრების" (გვ. 22). ვის შეიძლებოდა თავში მოსვლოდა, რომ გააზრება, გარდა აზროვნებისა, რაიმე სხვა აქტის პროდუქტიც შეიძლება იყოს?! რეფორმატორთა "ფიქრის პროდუქტი" კი შემდეგი მტკიცება უნდა იყოს:
"სწავლაში მოიაზრება არა ერთი კონკრეტული გზა, არამედ მასწავლებლისა და მოსწავლის მიერ ერთობლივად შერჩეული ოპტიმალური ვარიანტის ძიება" (იქვე, გვ. 11).
ბუნებრივია, ნებისმიერ ნორმალურ ადამიანს გაუჩნდება კითხვა: თუკი გზა უკვე ერთობლივადაა შერჩეული მასწავლებლისა და მოსწავლის მიერ, მაშინ რომელი "ოპტიმალური ვარიანტის" ძიებას სთხოვენ მათ დოკუმენტის ავტორები?
გამოდის, რომ სწავლა თურმე მასწავლებლისა და მოსწავლის მიერ უკვე შერჩეული გზის შემდგომი ერთობლივი ძებნა, ანუ ადგილზე ტკეპნა, ყოფილა და სხვა არაფერი.
"ყველა სკოლაში (სადაც ერთზე მეტი საგნის მასწავლებელია) უნდა არსებობდეს საგნობრივი ჯგუფების მასწავლებელთა კათედრები" (იქვე, გვ. 16).
როგორც ვხედავთ, საქართველოში ისეთი სკოლებიც ყოფილა, რომლებშიც ერთზე მეტი საგანი ისწავლება და, თქვენ წარმოიდგინეთ, ისეთი სკოლებიც, რომლებშიც მხოლოდ ერთ საგანს ასწავლიან. ამ სკოლებს შორის განსხვავება კი ამიერიდან ის იქნება, რომ "არაერთსაგნიან" სასწავლებლებში კათედრები შეიქმნება, "ერთსაგნიანებში" კი - ვერა. ამასაც რომ თავი დავანებოთ, ისმის კითხვა: რით იყო განპირობებული უნივერსიტეტებსა და სხვა უმაღლეს სასწავლებლებში კათედრების გაუქმება რეფორმატორთა იმავე ჯგუფის მითითებით? ნუთუ იქ მხოლოდ ერთი საგანი ისწავლებოდა?
"დამრიგებელი მოიაზრება მოსწავლის მრჩევლად, რომელიც ეხმარება მას სკოლაში უკეთ მოღვაწეობაში..." (იქვე, გვ. 16).
გამოდის, რომ საქართველო ის უნიკალური ქვეყანაა, სადაც ადამიანები ბავშვობიდანვე, პირდაპირ, ყოველგვარი მომზადების გარეშე იწყებენ მოღვაწეობას და ამისათვის სრულიად საკმარისია კლასის დამრიგებელმა მათ ასისტენტობა გაუწიოს.
"სკოლამ უნდა ჩამოაყალიბოს ფიქრის კულტურა და ფიქრის გარემო. მასწავლებელი ამას დავალებებში და გაკვეთილზე გამოყენებული ლექსიკით უნდა უწყობდეს ხელს. მოსწავლეს არ უნდა ეშინოდეს საკუთარი აზრის გამოთქმის, რაც უნდა სულელურად ეჩვენებოდეს მას, ან მის გარშემო მყოფებს" (იქვე, გვ. 22).
"ფიქრის კულტურა", ალბათ, აზროვნების კულტურას გულისხმობს, რაც გამართული ენით ზუსტ და ლოგიკურ მსჯელობას ნიშნავს. მაგრამ გამართული მეტყველება როგორ უნდა მოსთხოვოს მოსწავლეებს იმან, ვინც სკოლაში ბავშვის სწავლას და შესვენების დროს ცელქობას "მოღვაწეობას" უწოდებს?! ან რა ლოგიკას მოითხოვს სხვებისაგან ის, ვინც ქვეყანაში ისეთი სკოლების შემოღებას გეგმავს, რომლებშიც ერთზე მეტი, მხოლოდ ერთი ან, ვინ იცის, ერთზე ნაკლები საგანი შეიძლება ისწავლებოდეს? რაც შეეხება "ფიქრის ხელშეწყობას შესაბამისი ლექსიკით", ამ წინადადებიდან მკაფიო აზრის გამოტანა ჩვენს ძალებს აღემატება. მაგრამ ყველაზე საინტერესო მაინც ციტატის ბოლო, დამაგვირგვინებელი წინადადებაა, სადაც კონცეფციის ავტორები ღიად აცხადებენ თავიანთ კრედოს, თამამად გამოთქვამენ ყოვლად სულელურ აზრს და საქართველოს თითოეულ მოსწავლეს მოუწოდებენ - თვითონაც იგივე გააკეთონ.
"პროექტების ენაზე" მეტყველ და შესაბამისად მოაზროვნე რეფორმატორებს თავში მოუვიდათ და შემოიღეს ეროვნული სასწავლო გეგმები, რომლებსაც საბჭოთა კავშირში სასწავლო პროგრამები ერქვა, ხოლო დასავლეთში კურიკულუმი ეწოდება. თვალის ერთი გადავლებითაც კი ნათელია, რომ ჩვენი რეფორმატორ-ინტელექტუალების მიერ შემუშავებული ეს გეგმები ყველა საგანში უაღრესად დაბალი ცოდნის სტანდარტს ამკვიდრებს. ცალკეული საგნების სწავლება, იმის ნაცვლად, რომ მაქსიმალურად ურთიერთშეთანხმებული და კოორდინირებული გამხდარიყო, კიდევ უფრო დაშორდა ერთმანეთს. ამის თვალსაჩინო მაგალითია საბუნებისმეტყველო საგნების ტრიმესტრული სწავლება, რომელიც გულისხმობს შემდეგს: სასწავლო წლის პირველი სამი თვის განმავლობაში ისწავლება მხოლოდ ერთი საბუნებისმეტყველო საგანი, ვთქვათ, ბიოლოგია; მეორე სამი თვის განმავლობაში - მხოლოდ ფიზიკა, ხოლო მესამე ტრიმესტრში კი - მხოლოდ ქიმია. ყოველივე ამას, რატომღაც, საბუნებისმეტყველო საგნების ინტეგრირებულ სწავლებად ასაღებენ.
ვითომცდა უნარ-ჩვევების განვითარების მიზნით, საგანთა უმრავლესობის შინაარსი სრულიად გაუმართლებლად და უაზროდაა შემცირებული. უკუგდებულია ან თითქმის მინიმუმამდეა დაყვანილი ამა თუ იმ საგნის ძირითადი ცნებების, კანონებისა და შესასწავლი ობიექტების ცოდნასთან დაკავშირებული მოთხოვნები. სამაგიეროდ, არაპროპორციულად გაიზარდა მეორეხარისხოვან საკითხებთან დაკავშირებული მოთხოვნების დონე და სირთულე. მაგალითად, ისტორიისა და საზოგადოებრივ მეცნიერებათა ეროვნული სასწავლო გეგმის მიხედვით, V-VI კლასების მოსწავლეს მოეთხოვება შემდეგი:
"კლასში ჯგუფური მუშაობისას მოსწავლე ადგენს სხვადასხვა ტიპის დამწერლობის სიას, საუბრობს მათ წარმოშობასა და წერის მეთოდში მომხდარ ცვლილებებზე" (გვ. 16); ანდა: "ძირითადი სამიწათმოქმედო დარგები და სამუშაო იარაღები საქართველოში და მსოფლიოში უძველესი დროიდან დღემდე" (გვ. 21).
ეს უსისტემოდ, ეკლექტურად და ზერელედ შედგენილი დოკუმენტები შეიცავს მრავალ კურიოზულ, მოსწავლისა და მასწავლებლისათვის დამაბნეველ და დამრთგუნველ მოთხოვნას, რომლებიც აშკარად სცდება არათუ პედაგოგიური, არამედ საერთოდ საღი აზრის ფარგლებს. მაგალითად, საბუნებისმეტყველო საგანთა ეროვნულ სასწავლო გეგმაში ვკითხულობთ:
"ჯგუფური მუშაობის პრინციპით შეიმუშავებს რადიაქტიურ პრეპარატებთან მუშაობის უსაფრთხო ქცევის წესებს და აკეთებს პრეზენტაციას" (გვ. 355; ფიზ. XI. 12).
"მუშაობის უსაფრთხო ქცევას" თავი რომ დავანებოთ, გაუგებარია, როგორ უნდა შეიმუშავოს მოსწავლეთა ჯგუფმა უსაფრთხოების წესები? ცდისა და შეცდომის მეთოდით? ანდა რომელი რადიაქტიური პრეპარატების შეტანას აპირებენ სკოლებში განათლების რეფორმის მესვეურები?
ზემოთ უკვე ციტირებულ ისტორიისა და საზოგადოებრივ მეცნიერებათა ეროვნულ სასწავლო გეგმაში მე-17 გვერდზე ასეთ ჩანაწერსაც ვხვდებით: "კლასში ჯგუფური მუშაობისას ვიზუალურ მასალაზე დაყრდნობით აღწერს თვითმფრინავისა და კოსმოსური ხომალდის დიზაინსა და განვითარებას". ანდა, იქვე, ერთ-ერთ ქვეთავში, რომელიც ასეა დასათაურებული - "მოსწავლე აკავშირებს ისტორიულ მოვლენებსა და ფაქტებს შესაბამის ისტორიულ ეპოქებთან" - სიტყვასიტყვით წერია შემდეგი:
"ეს შედეგი მიღწეულია მაშინ, როდესაც მოსწავლე... ადგენს ცხრილს, რომელსაც კონკრეტულ მოვლენას უკავშირებს მსგავსი ტიპის მოვლენებს პრინციპით: "ადრე" და "გვიან". მაგალითად,

ადრე ისტორიული მოვლენა გვიან
ქვის იარაღი ბრინჯაოს იარაღი რკინის იარაღი
რომის იმპერია საფრანგეთის პირველი რესპუბლიკა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა

ეს ცხრილი "პროექტების ენაზე" მეტყველთა აზროვნების ტიპური ნიმუშია. რაც შეეხება მოსწავლეებს, ამ ნაბოდვარიდან ისინი გაიგებენ, რომ თურმე ბრინჯაოს იარაღი და საფრანგეთის პირველი რესპუბლიკა ისტორიული მოვლენები ყოფილა, ხოლო ქვის იარაღი და რომის იმპერია კი - არა. არც რკინის იარაღი და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა შეიძლება ჩაითვალოს ისტორიულ მოვლენებად. ეს უცნაური წყვილები განეკუთვნება შემდეგ კატეგორიებს: "ადრე" და "გვიან".
"პროექტების ენის" შედევრებს უნდა მივაკუთვნოთ ციტირებული სასწავლო გეგმის IV თავის სახელწოდებაც: "მოსწავლე ახასიათებს მოსახლეობის გეოგრაფიულ თავისებურებებს" (გვ. 15).
იქვე, მე-20 გვერდზე, მითოსს, ანტიკურ ტრაგედიასა და ისტორიულ რეალობას შორის არსებული განსხვავების არმცოდნე "ინტელექტუალები" ამგვარ რეკომენდაციას იძლევიან:
"[მოსწავლე] მასწავლებლის დახმარებით თანაკლასელებთან ერთად დგამს ისტორიული ხასიათის სპექტაკლს და მსჯელობს მასში გადმოცემული ფაქტების შესახებ (მაგ. ევრიპიდეს "მედეა")".
უწიგნური, სამაგიეროდ, "პროექტების ენაზე" ლაღად მოტლიკინე "რეფორმატორების" ასეთ რეკომენდაციებსა და დირექტივებს ვიღაც, შესაძლოა, კომედიად განიხილავდეს, ჩვენ კი ვფიქრობთ, რომ ეს მომავალი თაობების, მთელი ჩვენი საზოგადოების ტრაგედიაა. ტრაგედიაა იმდენად, რამდენადაც ეროვნული სასწავლო გეგმა სასწავლო პროცესის შინაარსის განმსაზღვრელი დოკუმენტია. მათზე დაყრდნობით იქმნება მოსწავლეთა სახელმძღვანელოები, მეთოდური მითითებები მასწავლებლებისათვის, მოსწავლეთა შეფასების კრიტერიუმები და ა. შ. შედეგების პროგნოზირება მკითხველს არ უნდა გაუჭირდეს.
"პროექტების ენაზე" მეტყველმა და შესაბამისად მოაზროვნე "რეფორმატორებმა" მათ მიერვე შეთხზულ ეროვნულ სასწავლო გეგმებზე დაყრდნობით შეიმუშავეს სასკოლო სახელმძღვანელოების შედგენის წესები, შეფასების კრიტერიუმები და გრიფის მინიჭების პროცედურები. გრიფის მინიჭების ახალი წესი ვერაფრით ვერ უზრუნველყოფს ჯანსაღ კონკურენციასა და სახელმძღვანელოების ობიექტურ შეფასებას, ვინაიდან ახალი დებულების თანახმად, სახელმძღვანელოებს აფასებენ არა დამოუკიდებელი, კომპეტენტური ექსპერტები, არამედ თვითონ ეროვნული სასწავლო გეგმებისა და შეფასების ცენტრის თანამშრომლები, რომელთა კომპეტენციაშიც (როგორც ზემოთ უკვე დავრწმუნდით), რბილად რომ ვთქვათ, ეჭვის შეტანის სრული საფუძველი არსებობს. ადვილი მისახვედრია, რომ ასეთი სისტემა ნაყოფიერ ნიადაგს ქმნის კორუფციული გარიგებებისათვის გამომცემლებსა და შემფასებლებს შორის.
ჩვენ აქ შეგნებულად არ ვაღრმავებთ ამ თემას, ვინაიდან განათლების რეფორმის კრიმინალური ასპექტები ამ წერილის ავტორთა ინტერესის სფეროს არ განეკუთვნება. მაგრამ ამ საკითხებით დაინტერესებულ მკითხველს ვურჩევთ, მიმართოს თავად განათლების სამინისტროს გენერალურ ინსპექციას, სადაც ინტერესთა კონფლიქტთან და კორუფციის ფაქტებთან დაკავშირებული გარკვეული მასალები ინახება, თუმცა არ ხმაურდება.
ყოველივე ზემოთქმულის შემდეგ რაღა გასაკვირია, რომ სასკოლო სახელმძღვანელოთა უმრავლესობა, როგორც წესი, შეიცავს უამრავ ფაქტობრივ შეცდომას, უმეტესად მდარე ქართულითაა დაწერილი და სავსეა სხვადასხვა ტიპის ენობრივი თუ აზრობრივი კურიოზებით. რამდენიმე მაგალითს შემოგთავაზებთ:
"უჯრედი შეგვიძლია შევადაროთ თქვენთვის კარგად ნაცნობ აგურს. როგორც შენობა აგებულია აგურებისაგან, ისე ორგანიზმი შედგება უჯრედებისაგან" (ბიოლოგია, VII კლასი, გვ. 10).
საეჭვო ხარისხის ტროპულ მეტყველებას თავი რომც დავანებოთ, ისმის კითხვა: უჯრედი, რომელიც შედგება მემბრანის, ბირთვის, ციტოპლაზმის, ენდოპლაზმური ბადის, გოლჯის კომპლექსისა და ა. შ., რატომ უნდა შევადაროთ აგურს, თუ ბავშვის წარმოსახვაში განზრახ არასწორი წარმოდგენის შექმნა არა გვაქვს მიზნად დასახული?
გაოცებას იწვევს მეათე კლასის ქიმიის სახელმძღვანელო. ამ წიგნის ერთ-ერთი მთვარი თავი - "ქიმიური რეაქციები", არ შეიცავს არც ერთი ქიმიური რეაქციის ფორმულას (სხვათა შორის, ისევე, როგორც საერთოდ მთელი სახელმძღვანელო). სამაგიეროდ, ტექსტის ნახევარზე მეტი ეთმობა ქიმიურ მრეწველობას ("დაუმუშავებელი მასალიდან მზა პროდუქციამდე"), ქაღალდის წარმოებას, ტოქსიკურ ნივთიერებათა მოქმედებას ადამიანის ორგანიზმზე და სხვ. წიგნის ერთ-ერთი ქვეთავი - "დუღილის რეაქციები ქიმიურ მრეწველობაში" - ასეთი საშინაო დავალებით სრულდება:
"ვაზის გამოსახულება ამშვენებს სვეტიცხოვლის ტაძარს. გაიხსენეთ კინოფილმ "ჯარისკაცის მამაში" როგორ ზრუნავს ქართველი გლეხი ომით განადგურებულ უცხო მიწაზე გაზრდილი ვაზის გადასარჩენად. რაზე მიგანიშნებთ მოყვანილი ფაქტები?" (ქიმია 10. გვ. 101).
შეგახსენებთ - საუბარია მეათე კლასის ქიმიის სახელმძღვანელოზე, თავზე, რომელიც ქიმიურ რეაქციებს ეხება! პირდაპირ უნდა ვთქვათ: დამოწმებული ფაქტები, ჩვენი აზრით, მიგვანიშნებს ავტორთა მიერ უკუღმართად გაგებულ ინტერდისციპლინარული სწავლების პრინციპებზე, ხოლო ციტირებული ტექსტი ინტეგრირებულია ხელოვნებათმცოდნეობასთან, კინოს ისტორიასთან, დემეტრე I-ის ცნობილ საგალობელთან, ერთი სიტყვით, ყველაფერთან, ქიმიის გარდა. რაკი მეათე კლასის სახელმძღვანელოს პარაგრაფებს გავეცანით, ჩვენი ბუნებრივი ინტერესი გამოიწვია იმან, თუ რა საკითხები განიხილება უფრო დაბალი კლასების ქიმიის სახელმძღვანელოებში. მეშვიდე კლასის ქიმიის წიგნში ვალენტობის შესწავლის უნიკალურ მეთოდს წავაწყდით:
"გსურთ ადვილად დაიმახსოვროთ ელემენტთა ვალენტობები? ითამაშეთ "გზაზე მიდის ელემენტი": გზაზე მიდის ნატრიუმი? რათა ერთი? მაშ რამდენი? ალუმინი! გააგრძელეთ თამაში"(ქიმია, VII, გვ. ??).
ხომ კარგად დაიმახსოვრეთ? მოდი, ახლა მერვე კლასში გადავინაცვლოთ. ამ კლასის სახელმძღვანელოში ასეთი რამ წერია:




"ჩემი თავგადასავალი". I ნაწილი

"სამყაროს გაჩენისთანავე მზეზე დავბადებულვარ (საუბარია წყალბადზე - ნ. გ., კ. ჯ.) ჩემი მშობლები ერთმანეთზე უზომოდ შეყვარებული პროტონი და ელექტრონია. ყველა სხვა ელემენტს ჩემს შვილად მივიჩნევ. მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ სწორედ მე დავუდე საფუძველი ელემენტთა დიდ ოჯახს. ვისაც ჩემი აღნაგობა აინტერესებს, მზად ვარ, გული გადავუშალო. ჩემს გულში საპატიმროს მსგავსი ბირთვია..." და ა.შ.
წესით, მოზარდებს ამ ასაკში მაინ რიდი, ჯეკ ლონდონი, შარლოტა ბრონტე, ალექსანდრე დიუმა და არტურ კონან დოილი უკვე წაკითხული უნდა ჰქონდეთ და ლევ ტოლსტოის კითხვას უნდა იწყებდნენ. მერვეკლასელის ენობრივი კომპეტენციისათვის სრულიად შეუფერებელი, ყოვლად სამარცხვინო ენის მოჩლექით საუბარი მეცნიერების ფუნდამენტურ საკითხებზე ისეთივე კურიოზია, როგორც წყალბადის სამშობლოდ მზის გამოცხადება. ამა თუ იმ მეცნიერების საფუძვლების შესწავლა, პირველ რიგში, ამ მეცნიერების სპეციფიკური ტერმინოლოგიის, მისთვის დამახასიათებელი სპეციფიკური ენის ათვისებას და ამ ენაზე აზროვნების, წერის, მეტყველებისა და ა. შ. განვითარებას გულისხმობს.
ეს პროექტები, დოკუმენტები და წიგნები სავსებით ხელმისაწვდომია ფართო საზოგადოებისათვის. ისინი განიხილებოდა საპარლამენტო კომიტეტებში, მთავრობის სხდომებზე, განათლების სამინისტროში, სკოლებსა თუ უნივერსიტეტებში. იმართებოდა სხვადასხვა სახის დისკუსიები, თითქოს გამოითქმებოდა კრიტიკული აზრიც. მთელ ამ ბნელმეტყველებას, ენობრივ და აზრობრივ კოშმარს ზოგნი სოროსის ფარულ ზრახვებს უკავშირებდნენ, ზოგნი - მასონების შეთქმულებას მიაწერდნენ, მაგრამ არავის უთქვამს, რომ ეს ყველაფერი გაუნათლებლობის, დეფექტური აზროვნებისა და, უბრალოდ, იდიოტიზმის ნაყოფია.
ის, რაც ზევით მოგახსენეთ, ეხებოდა ზოგადი განათლების რეფორმის შინაარსობრივ მხარეს. რეფორმატორთა ოთხწლიანი მოღვაწეობის შედეგად არანაკლებ სავალალო სურათია შექმნილი განათლების სისტემის ინსტიტუციური მოწყობის, მართვისა და დაფინანსების სფეროში.
"რეფორმატორებს" თავში მოუვიდათ და შემოიღეს სკოლების დაფინანსების ახალი, უვარგისი წესი. ამ წესის მიხედვით, სკოლის ბიუჯეტი ვაუჩერული დაფინანსებით ივსება. ვაუჩერი გულისხმობს ერთ მოსწავლეზე გათვლილ თანხას. ამიტომაც სკოლის ბიუჯეტი მთლიანად დამოკიდებულია მოსწავლეთა რაოდენობაზე. ამას კი კატასტროფული შედეგები მოაქვს - მცირეკონტიგენტიანი სკოლები კოტრდება და იხურება. ასეთი სკოლების უმრავლესობა კი სოფლებში, განსაკუთრებით, მაღალმთიან და სასაზღვრო რეგიონებშია. ამ რეგიონებში მოსახლეობის დამაგრება, მნიშვნელოვანწილად, სწორედ სკოლის არსებობაზეა დამოკიდებული. იმის ნაცვლად, რომ განათლების სამინისტროში სკოლების დაფინანსების უფრო ადეკვატური და არა ასეთი მომაკვდინებელი წესი მოეფიქრებინათ, განათლების მაშინდელმა მინისტრმა ალ. ლომაიამ გამოაცხადა: "მაღალმთიანი აჭარა ეკოლოგიურად საშიში ზონაა და სულ არ არის საჭირო იქ მოსახლეობის ცხოვრება". როგორც ჩანს, სწორედ ამ გზით აპირებს განათლების სამინისტრო ჯავახეთის, სვანეთის, ხევსურეთის, თუშეთისა და სხვა მაღალმთიანი რეგიონების მოსახლეობის გადარჩენას. საქართველოში უკვე დაიხურა დაახლოებით 1200 სკოლა. ცოტა ხანში საჯარო სკოლები მხოლოდ მსხვილ რაიონულ ცენტრებში დარჩება, სოფლებიდან კი მოსწავლეები ყვითელი ავტობუსებით ივლიან. თუმცა მალე, ალბათ, ეს სოფლებიც დაიცლება და ყვითელი ავტობუსების ხანა ისტორიას ჩაბარდება. "პროექტების ენაზე" ამ ეროვნულ უბედურებას "ოპტიმიზაცია" ეწოდება.
"რეფორმატორებს" თავში მოუვიდათ და შემოიღეს საჯარო სკოლების დირექტორთა ლოტოტრონის მეშვეობით დანიშვნა. შედეგად მივიღეთ ის, რომ ადამიანები საკუთარი საცხოვრებელი ადგილებიდან 30, 50 და ზოგჯერ 100 კილომეტრით დაშორებული სკოლების დირექტორებად დაინიშნენ, აზერბაიჯანელი პედაგოგი კინაღამ სომხური სკოლის დირექტორად განაწესეს. ამ სუპერ-ობიექტური წესით გადირექტორებული პიროვნებების დიდ ნაწილს მისვლისთანავე პედკოლექტივთან და მშობლებთან კონფლიქტი მოუვიდა. რა გასაკვირია, რომ ლოტოტრონით დანიშნული ერთ-ერთი სკოლის ახალი დირექტორი საკუთარი კაბინეტის ფანჯრიდან დღისით, მზისით, ტელეკამერების თანდასწრებით უშვერი სიტყვებით აგინებდა და ლანძღავდა ეზოში მყოფ მოსწავლეებს, მათს მშობლებს, პედკოლექტივს და, მგონი, სკოლის დარაჯსაც კი. მთელი ეს ქაოსი და გაურკვევლობა დღემდე გრძელდება.
მელოტოტრონე "რეფორმატორებმა" საქართველოში გააუქმეს ბევრი საავტორო და სპეციალიზებული სასწავლებელი, რითაც განსაკუთრებული ნიჭით დაჯილდოებულ ათასობით ახალგაზრდას მოუსპეს საკუთარ სამშობლოში პროფესიული ზრდისა და განვითარების საშუალება.
ცალკე განსჯის საგანია რეფორმატორების მიერ ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ჩატარებული "სპეცოპერაცია". ბოლონიის პროცესთან დაახლოების მოტივით და მომიზეზებით პირველი რაც გაკეთდა - საბაზო დაფინანსების გაუქმება და მის ნაცვლად ერთობ მწირი პროგრამული (ანუ საგრანტო) დაფინანსების შემოღება იყო. ამით მოისპო სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობისათვის აუცილებელი ტექნიკური ბაზის არათუ განახლების, არამედ ელემენტარულ დონეზე შენარჩუნების საშუალება. საგრანტო დაფინანსება ამ ფუნქციას, ცხადია, ვერ შეასრულებს, ვინაიდან კონკრეტული პროგრამების განხორციელებისთვისაა გამიზნული და არა კვლევითი ლაბორატორიების შენახვისა და თანამედროვე ხელსაწყო-დანადგარებით აღჭურვისათვის. საუნივერსიტეტო მეცნიერებას მოესპო განვითარების საშუალება. არა და, ბოლონიის პროცესის ფუძემდებლური დოკუმენტების მიხედვით უნივერსიტეტად მხოლოდ ის უმაღლესი სასწავლებელი შეიძლება ითვლებოდეს, სადაც სამეცნიერო კვლევა და სტუდენთთა საწავლება ერთდროულ და ურთიერთგადამკვეთ პროცესებს წარმოადგენს.
რეფორმატორთა შემდეგი, არანაკლებ მომაკვდინებელი ნაბიჯი იყო ფაკულტეტების მექანიკური, სრულიად გაუაზრებელი გაერთიანება. სწორედ ამის შედეგია, რომ დღეს, მაგალითად ჰუმანიტარულ ფაკულტეტზე გაერთიანებულია კლასიკური ფილოლოგია და კინო-ტელე რეჟისურა, აღმოსავლეთმცოდნეობა და ტამსაცმლის დიზაინი, ისტორია და ოპერატორის ხელოვნება, დასავლეთ ევროპის ენები და ლიტერატურა და დეკორატიული ქსოვილები. როგორც ზემოთ უკვე აღვნიშნეთ, კათედრები გაუქმებულია, ხოლო სტუდენტს თავისი ნება-სურვილით შეუძლია გადაწყვიტოს რომელ ლექციას დაესწროს და რომელს არა, მთავარია ჯამში კრედიტ-საათების განსაზღვრული რაოდენობა დააგროვოს. ჩვენს კითხვაზე, თუ რისი სპეციალისტი იქნება ასეთი ფაკულტიტის კურსდამთავრებული, რეფორმის მესვეურთაგან მივიღეთ პასუხი: "ის ჰუმანიტარიის ბაკალავრი იქნება". ანალოგიური ვითარებაა სხვა ფაკულტეტებზეც, რომელთა რიცხვიც დღეს მხოლოდ ექვსია. ცნობისათვის, თავად ბოლონიის უნივერსიტეტში 22 ფაკულტეტია და იქ თავში არავის მოსვლია არც მათი გაერთიანება და არც კათედრების გაუქმება. რა ქვია ამას, წინასწარგანზრახული ბოროტმოქმედება, თუ სიბრიყვე?
ასევე, ცალკე ანალიზისა და განსჯის საგანი უნდა გახდეს "რეფორმატორთა" მიერ მეცნიერებათა აკადემიის სისტემაში არსებული სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტების ფაქტობრივი მოშლა. არავინ დავობს, რომ აკადემიის სისტემა (ისევე, როგორც განათლების სისტემა) საჭიროებდა ღრმად გააზრებულ, მეცნიერებისა და განათლებისათვის სასარგებლო რეფორმას. მაგრამ ის, რაც რეფორმის სახელით განხორციელდა საქართველოში, სხვა არაფერია, თუ არა სამეცნიერო და საგანმანათლებლო კერების მოსპობა და მიწასთან გასწორება. დღეს ისიც კი საკითხავია, ამ "რეფორმის" შედეგად დარჩა თუ არა საქართველოში მეცნიერების განვითარების ელემენტარული პირობები და პერსპექტივა?
რეფორმატორებს თავში მოუვიდათ, მაგრამ ჯერჯერობით ვერ შექმნეს ალტერნატიული სკოლების ქსელი. მთელს ცივილიზებულ სამყაროში არსებული თანამედროვე განათლების სისტემები დაფუძნებულია ჰუმანიზმისა და ტოლერანტობის პრინციპებზე. ჩვენი რეფორმატორების მიერ შემუშავებულ "მოსწავლის ქცევის კოდექსში" გაცხადებული "ნულოვანი ტოლერანტობა" (სწორედ ასე წერია) ე. წ. ძნელად აღსაზრდელი ბავშვების მიმართ გულისხმობს მათ გადაყვანას ალტერნატიულ სკოლებში. ნათელია, რომ ეს პათოლოგიური წამოწყება ეწინააღმდეგება ჰუმანურ, სამართლებრივ და, უბრალოდ, ადამიანურ პრინციპებს. ალტერნატიულ სკოლაში ბავშვის გადაყვანა უეჭველად გამოიწვევს მის სოციალურ სტიგმატიზაციას, გაბოროტებას. ამასთანავე, განათლების რეფორმატორთა მიერ ასეთი მოსწავლეების მიმართ გამოჩენილი უკიდეგანო და თანაც უაზრო სისასტიკე ძალიან ძვირად დაუჯდება სახელმწიფოსა და მთლიანად საზოგადოებას.
რეფორმატორებს თავში მოუვიდათ, მაგრამ ჯერჯერობით ვერ მოახერხეს ქართულ ენასა და ლიტერატურაში საერთო ეროვნული გამოცდის გაუქმება. ამგვარი მიზანი რომ განეხორციელებინათ, ეს იქნებოდა მათი ოთხწლიანი "მოღვაწეობის" კულმინაცია და "პროექტების ენის" საბოლოო გამარჯვება ქართულ სალიტერატურო ენაზე. განათლების სამინისტროს ეროვნული სასწავლო გეგმებისა და შეფასების ცენტრის ხელმძღვანელი ს. ჯანაშია გვამცნობს:
"განათლების სამინისტროში არსებობს მოსაზრება, რომ ქართული ენის გამოცდისას ერთი აბიტურიენტი კი არ უნდა ეჯიბრებოდეს მეორეს, არამედ იყოს ჩათვლა... ეს იქნება ამერიკული სერტიფიკატის, ტოეფელის მსგავსი გამოცდა. არსებობს მოსაზრება, რომ სერტიფიცირების ტიპის გამოცდა ჩვენთანაც უკეთესი იქნება, რადგან ხელს შეუწყობს არაქართველთა ადაპტაციას და, მეორეს მხრივ, რეპეტიტორთა რიცხვის შემცირებას. დღეს, სამწუხაროდ, ქართულს კარგად აბარებს ის, ვისაც ფული აქვს. ამ სისტემით მოსწავლემ შეიძლება გამოცდა მეათე კლასში წინასწარ ჩააბაროს და უკვე იცოდეს, აქვს თუ არა ენის სერტიფიკატის შესაბამისი დონე."
ანალოგიური განცხადება "რუსთავი 2"-ის ეთერში პროფ. გიგი თევზაძემაც გააკეთა. "რეფორმის მამათა" მსჯელობიდან გამოდის, რომ ქართული ენისა და ლიტერატურის გამოცდა უნდა გაუქმდეს შემდეგ გარემოებათა გამო:
ა) ის იწვევს რეპეტიტორთა რიცხვის ზრდას;
ბ) მისი ჩაბარება მხოლოდ მდიდარი ოჯახების შვილებს შეუძლიათ და
გ) ხელს უშლის არაქართველთა ადაპტაციას საზოგადოებაში.
ლოგიკა ნათელია: არ არის გამოცდა, არ არის პრობლემა! საკითხავია, ზოგადი უნარების გამოცდამ რეპეტიტორთა რიცხვის შემცირებას შეუწყო ხელი, თუ პირიქით? ან რეპეტიტორთა წინააღმდეგ ბრძოლა სკოლაში სწავლების ხარისხის ამაღლებით უფრო სწორი და ეფექტური იქნება, თუ გამოცდების გაუქმებით? რა შეღავათი იქნება არაქართული მოსახლეობისათვის, თუკი ქართულ მოსახლეობასაც აღარ ეცოდინება ქართული? ამ შემთხვევაში, რა ენაზე უნდა იმეტყველონ საქართველოს მოქალაქეებმა? რუსულად, ინგლისურად, თუ არაბულად? ცხადია, რომ გამოცდის გაუქმება, ან "ტოეფელის" მაგვარი ტესტით ჩანაცვლება მისი შესწავლის მოტივაციას ნულამდე დაიყვანს. ერთხელ და საბოლოოდ უნდა გავიგოთ - ტოეფელი, ეს არის არა მშობლიური, არამედ მეორე (ანუ უცხო) ენის ტესტი. ამგვარი ტესტით მოწმდება, ფლობს თუ არა ადამიანი ამა თუ იმ უცხო ენას საკომუნიკაციო დონაზე და სხვა არაფერი.
როგორც ვხედავთ, "პროექტების ენაზე" მეტყველნი არა მათემატიკის, საბუნებისმეტყველო საგნების, უცხო ენებისა და, მით უმეტეს, ზოგადი უნარების, არამედ სწორედ ქართული ენისა და ლიტერატურის გამოცდას უპირებენ გაუქმებას. ამით ისინი უკვე აშკარად და დაუფარავად იწყებენ ბრძოლას ქართული ენის წინააღმდეგ. ქართული ენა საქართველოში ჯერჯერობით სახელმწიფო ენაა და თითოეული მოქალაქისათვის აუცილებელია მისი კარგად ცოდნა, რათა სრულფასოვნად შეძლონ საკუთარი მიზნებისა და შესაძლებლობების რეალიზაცია საზოგადოებრივი ცხოვრებისა და საქმიანობის ნებისმიერ სფეროში. ხოლო ვისთვისაც ქართული მშობლიური ენაა, მათთვის ქართული ენის სრულყოფილი ცოდნა სამყაროს შემეცნების, აზროვნებისა და თვითგამოხატვის უმთავრესი იარაღია. აქედან გამომდინარე, რეფორმატორთა ლაშქრობა არა უბრალოდ ქართული ენის, არამედ ზოგადად აზროვნებისა და შემეცნების წინააღმდეგაა მიმართული.
სიმართლეს თვალი უნდა გავუსწოროთ და ვთქვათ, საქართველოში ჩამოყალიბდა მანკიერი, მაგრამ კარგად განვითარებული, მონოლითური სისტემა, რომელიც აღჭურვილია სათანადო მექანიზმებით საკუთარი სიცოცხლისუნარიანობის შესანარჩუნებლად. ამ სისტემის ყოველ იერარქიულ საფეხურზე, როგორც წესი ინიშნებიან "პროექტების ენაზე" მეტყველი და შესაბამისად "მოაზროვნე" ადამიანები. სისტემის გამართული მუშაობისათვის კი აუცილებელია განიდევნოს ზუსტი აზროვნება, გამართული წერა და მეტყველება. ქართული ენისა და ლიტერატურის გამოცდის გაუქმებაც სწორედ ამ "დიად" მიზანს ემსახურება.
დამოუკიდებლად და ნათლად მოაზროვნე თავისუფალ ადამიანთა არსებობა სამოქალაქო საზოგადოების, სამართლებრივი და დემოკრატიული სახელმწიფოს ჩამოყალიბების აუცილებელი წინაპირობაა. როდესაც, ამის საპირისპიროდ, განათლების სისტემა აზროვნების უნარს მოკლებული, უცოდინარი და ბნელმეტყველი ადამიანების აღზრდას ისახავს მიზნად, მაშინ ისმის კითხვა: რა სახელმწიფოს ვაშენებთ? ან საერთოდ, აქვს კი ჩვენს ქვეყანას მომავალი?


© “ცხელი შოკოლადი”

თამაზ ვასაძე

ლიტერატურა, რომელიც ცხოვრებასავით რთულია

(ინტერვიუ თამაზ ვასაძესთან)

ესაუბრა ნინო დეკანოიძე



– ახალი წიგნი, თანაც ჩინებულად გამოცემული თანამედროვე კულტურული ცხოვრების მოვლენად უნდა იქცეს. „ქართული მოთხრობის ანთოლოგია“ XX საუკუნის აღიარებულ პროზაიკოსებს იკრებს. როგორც შემდგენელი და პასუხისმგებელიც ამ საუნჯის ერთად თავმოყრისა, რას ეტყვი „ჩვენი მწერლობის“ მკითხველს. როგორ გაჩნდა იდეა ამ წიგნის არსებობისა?
– რამდენიმე წლის წინათ შევადგინე პროზის ანთოლოგია, რომელიც „დიოგენემ“ გამოსცა. ამ ანთოლოგიის შექმნის იდეა თავის დროზე გია ქარჩხაძეს გავუზიარე და „დიოგენესთან“ მან დამაკავშირა. შემდეგ მე და გიამ ჩავთვალეთ, რომ შეიძლება უფრო ფუნდამენტური, უფრო სრული ანთოლოგიის შედგენა და გამოცემა. გია ქარჩხაძემ კარგად იცის ლიტერატურის ფასი, ამიტომ მასთან თანამშრომლობა ჩემთვის ძალიან სასიამოვნოა. საერთოდ, საგამომცემლო საქმეს სწორედ ასეთი კულტურული ადამიანები უნდა ჰკიდებდნენ ხელს.
– როგორ შედგა არჩევანი? ხანგრძლივი ფიქრის შედეგად თუ ერთბაშად გადაწყდა ნაწარმოებთა თავმოყრა. ალბათ, ვერ უგულებელყოფ, რომ მკითხველმა ამ წიგნში მოისაკლისოს თავისი მწერალი, გულს დააკლდეს თავისი მოთხრობა.
– ამ ტიპის წიგნზე ბევრი მაქვს ნაფიქრი და შედგენის პროცესი ხანგრძლივი არ ყოფილა, მხოლოდ ზოგიერთი მომენტის დაზუსტება იყო საჭირო. აქ მინდა ვთქვა, რას ნიშნავს ჩემთვის ანთოლოგია და რატომ მიზიდავს ამგვარი გამოცემები. მიმაჩნია, რომ ანთოლოგიური პრინციპი შეესატყვისება თვით მწერლის ღრმა მოთხოვნილებას,
შექმნას სრულყოფილებას მიახლოებული ნაწარმოები. ჩვენთვისაც ხომ ყველაზე საინტერესო ასეთი ნაწარმოებებია, საბოლოო ანგარიშით, ისინი ამართლებენ ლიტერატურის არსებობას. რომელიმე პერიოდში, ეპოქაში შექმნილი გამძლე ფასეულობების ერთად თავმოყრა ამ დროის ლიტერატურის ბუნებაში ჩაწვდომის, მისი არსის გააზრების
თავისებური საშუალებაა. რაც შეეხება იმას, რომ მკითხველი ვერ იპოვის ანთოლოგიაში ყველაფერს, რასაც მოელის, ეს, მე მგონია, ბუნებრივია და საგანგაშო არ არის.
– ლიტერატურის ისტორიაში არცთუ ცოტა შემთხვევაა, ავტორს თავის რჩეულ ნაწარმოებად ერთი მიუჩნევია, მაგრამ ამ ეპითეტით შემორჩენილა სულ სხვა მისი ქმნილება.
– რასაც ამბობ, მართალია, თუმცა ჩვენ ხშირად არ ვიცით, თავის რომელ ნაწარმოებს მიიჩნევს მწერალი საუკეთესოდ და კიდეც რომ ვიცოდეთ, ეს ამ შემთხვევაში გადამწყვეტი კრიტერიუმი ვერ იქნება. ანთოლოგიის შედგენისას ვითვალისწინებდი კრიტიკაში გამოკვეთილ აზრს მწერლის და მისი შემოქმედების შესახებ, თუმცა მას, რა თქმა უნდა, მექანიკურად არ ვეთანხმებოდი. ამავე დროს ჩემი მიზანი არ ყოფილა მკითხველის გაოგნება რაღაც არგაგონილით და არნახულით. მაგრამ სიახლეები წიგნში, ალბათ, არის, განსაკუთრებით დღევანდელი ახალგაზრდა მკითხველისთვის. მაგალითად, თავის დროზე გახმაურებული, აჟიოტაჟის გამომწვევი იყო მერაბ აბაშიძის, გიორგი ბაქანიძის, ჯემალ თოფურიძის მოთხრობები – ადრე საზოგადოებას ლიტერატურის მიმართ უფრო ძლიერი ინტერესი ჰქონდა. ახლა რომ გადავიკითხე ეს მოთხრობები, აღმოჩნდა, რომ მათ ღირებულება არ მოკლებიათ, შეიძლება აქტუალობა შეემატათ კიდეც.
– ცოტა არ იყოს რისკის გაწევაა შემდგენელის მხრიდან, როცა აღიარებული მწერლის აღიარებული ნაწარმოების მაგივრად მკითხველს ნაკლებად ცნობილს შესთავაზებ.
– კლასიკოსად აღიარებული მწერალი ზარალდება, როცა მის შემოქმედებაზე სტერეოტიპული წარმოდგენა მკვიდრდება. შეიძლება ამგვარი სტერეოტიპის მიღმა ძალიან მნიშვნელოვანი ღირებულებები დარჩეს. ამიტომ ვამჯობინე ზოგიერთი ცნობილი მწერლის ჩრდილში აღმოჩენილი ნაწარმოები შემეთავაზებინა მკითხველისთვის. ვთქვათ, ნიკო ლორთქიფანიძის ცნობილ, ქრესტომათიულ ნაწარმოებს ვარჩიე „საბა“, ნაკლებად დაფასებული, მაგრამ, ჩემი აზრით, ბრწყინვალე მოთხრობა. ასევე ნაკლებად პოპულარულია დავით კლდიაშვილის გამორჩეულად ღრმა მოთხრობა „მიქელა“, რომელიც ანთოლოგიაშია წარმოდგენილი. ზოგჯერ ესა თუ ის ნაწარმოები, კლასიკურად მიჩნეული, „ცვდება“. ასე მოუვიდა, მაგალითად, „სოლომან მორბელაძეს“...
– გაცვდაო... რას გულისხმობ, უფრო ზუსტად განმარტე.
– ამ მოთხრობის ღირებულებას კი არ უარვყოფ, უბრალოდ, ზედმეტად შევეჩვიეთ, ავტომატიზებულად აღვიქვამთ. ამიტომ ხდება საჭირო სხვა ნაწარმოების წინ წამოწევა, რომელიც შეუჩვეველი რაკურსით ავლენს მწერლის შესაძლებლობებს.
– უნდა ვიფიქროთ, რომ ანთოლოგია მაინც სუბიექტურია.
– დიახ, თუმცა ვცდილობდი მაქსიმალურად ობიექტური ვყოფილიყავი, ჩემი სუბიექტურობა ობიექტურობის „გამტარად“ მექცია. ლიტერატურის შეფასების ობიექტურობა სუბიექტური საწყისის ჩახშობით ვერ მიიღწევა, ის მხოლოდ სუბიექტის მედიუმობით შეიძლება იყოს მიღწეული. არსებობს შეფასების საკმაოდ მყარი და სანდო კრიტერიუმები, მაგრამ ეს კრიტერიუმები მხოლოდ შემფასებლის სუბიექტურ ცნობიერებაში ცოცხლდებიან, აქ იძენენ ქმედითობას.
– ანთოლოგიებს, როგორც წესი, წინათ ავტორთა ჯგუფი ადგენდა ხოლმე. როგორ ფიქრობ, პასუხისმგებლობის განაწილება აზარალებდა საქმეს თუ პირიქით, სძენდა ავტორიტეტს.
– ადრე, საბჭოთა დროს, ანთოლოგიები სახელმწიფოს მიერ იყო ნაკურთხი, სახელმწიფოს პოზიციას გამოხატავდა. ამიტომ ანთოლოგიის შედგენას ერთ ადამიანს არ ანდობდნენ. ახლა სხვა დროა, არც ერთი ანთოლოგია „კანონიკური“ არ შეიძლება იყოს. სხვა სხვანაირ ანთოლოგიას შეადგენს. საზოგადოებას არჩევანი მუდამ ექნება. ესეც არის იმის ერთ-ერთი გამოხატულება, რომ ნელ-ნელა დემოკრატიული ცხოვრების წესს ვეჩვევით.
– ანთოლოგიის შედგენისას რაიმე კანონზომიერებას ექვემდებარებოდი? გვერდიგვერდ დაბეჭდილ მწერლებს იდეური და სულიერი ნათესაობა უნდა აკავშირებდეთ.
– ვცდილობდი მოთხრობების თანმიმდევრობა, განლაგება, ქრონოლოგიური რიგის გათვალისწინებით, გარკვეული აზრის შემცველი ყოფილიყო, წიგნს ჰქონოდა ეპოქის ერთგვარი მხატვრული მატიანის თვისება, მასში წარმოჩენილიყო ქართული ცნობიერების, საზოგადოების, მორალის ხედი, მისი დროში ერთმანეთის მონაცვლე შრეებით. წიგნში მწერლები და მათი ნაწარმოებები ერთმანეთს „ემეზობლებიან“ თემატური, კონცეპტუალური ან ესთეტიკური ნიშნით. ვთქვათ, გვერდიგვერდაა დაბეჭდილი ლეო ქიაჩელის და გრიგოლ რობაქიძის მოთხრობები, რომლებსაც აახლოებს ინტერესი არქაული კულტურის მიმართ, ნეორომანტიკული პათოსი. კონსტანტინე გამსახურდიას, დემნა შენგელაიას, ბასილ მელიქიშვილის მოთხრობებში, რომლებიც ასევე გვერდიგვერდაა წარმოდგენილი, ჩანს ბოლშევიკური რეჟიმის პირისპირ აღმოჩენილი ადამიანის ბედი... მოგვიანებით ლიტერატურაში ძლიერდება სწრაფვა პიროვნების ინტიმური, სოციალური სფეროს მიღმა განფენილი სამყაროს წვდომისკენ და ამის მანიშნებელია ოთარ ჩხეიძის, არჩილ სულაკაურის, გურამ რჩეულიშვილის მოთხრობები. გურამ გეგეშიძე ისტორიულ მოთხრობაში „ჟამი“ ეძებს იმის ფესვებს, რაც მეოცე საუკუნეში დაგვემართა და ამიტომ მოთხრობა წინ უსწრებს ნაწარმოებებს, რომლებშიც გახსნილია „ჰომო სოვეტიკუსის“ ბუნება და ასე შემდეგ.
– ანთოლოგიაში ძირითადად ქართული თემატიკაა, თუ არ გამოვყოფთ „პროხორისა“ და „მტარვალს“, სადაც იხატება საბჭოთა რუსი, ძალიან უბედური, პირქუში ყოფის ბინადარი.
– ამ მოთხრობებში უფრო მეტად აქცენტირებულია არა იმდენად პერსონაჟთა ეროვნული კუთვნილება, არამედ პიროვნების საბჭოური არსი და ეს ავტორების აზროვნების სიფაქიზეზე მეტყველებს. „პროხორის“ და „მტარვალის“ პერსონაჟები ტიპიური საბჭოელის ზუსტად გააზრებული და შთამბეჭდავი სახეებია. გასაგებია, რომ ეს ნაწარმოებები მხოლოდ საბჭოთა პერიოდის მიწურულში გამოქვეყნდა. ჩვენი ლიტერატურის მაღალი დონის მოწმობაა ის, რომ ქართველი მწერლები ახერხებენ ღრმად ჩაწვდნენ ჩვენგან ბევრი რამით ძალიან განსხვავებულს, „სხვას“, „უცხოს“.
– რა დასანანი და ტრაგიკულია, ბედისწერაცაა ალბათ, თითო-ოროლა მოთხრობით ან ლექსით ლიტერატურის ისტორიაში შემორჩენა. რა არის ხოლმე ამის მიზეზი (აქ არ ვგულისხმობ ძველ ტექსტებს), რას დაარქმევდი ამას, ნიჭის გამოლევას?
– ეს მართლაც ძალიან დასანანია, ბოლომდე გამოუმჟღავნებელ, დაუხარჯავ ნიჭზე უფრო დასანანი შეიძლება არაფერი არ იყოს ამქვეყნად. იმის მიზეზი, რომ მწერალი სრულად ვერ ახდენს თავის შესაძლებლობათა რეალიზებას, ზოგჯერ შეიძლება იყოს მისი განსაკუთრებული მომთხოვნელობა საკუთარი თავის მიმართ, რომელიც უფლებას
არ აძლევს, „ჩვეულებრივი“ ნაწარმოებებით დაკმაყოფილდეს და მხოლოდ უმაღლესი რანგის ნაწარმოებების შექმნა სურს; მიზეზი შეიძლება იყოს მწერლის ბედი, ხასიათის თვისებები, ანდა დროსთან, ეპოქასთან მისი შინაგანი შეუთავსებლობა... მაგრამ ლიტერატურის, კულტურის ისტორია უფრო სამართლიანია, ვიდრე ცხოვრება, ის ნამდვილ
ღირებულებებს არ კარგავს, იმის განურჩევლად, მათ შემქმნელს უფრო მეტის შექმნაც შეეძლო თუ არა.
– რა მიგაჩნია ლიტერატურული ნაწარმოების შეფასების ძირითად საზომად?
– ჩემთვის არ არის საინტერესო და სრულფასოვანი ლიტერატურა, რომელიც არ ცდილობს ცხოვრების, სამყაროს სირთულე, სიმკაცრე და წინააღმდეგობრიობა რამდენადმე მაინც გამოხატოს. თუ ის, რასაც მწერალი გვიჩვენებს, შეუდარებლად უფრო მარტივი და უმნიშვნელოა, ვიდრე ის, რასაც ჩვენ ცხოვრებაში ვეხებით, უნდა დავასკვნათ, რომ ღირებულ ლიტერატურასთან არა გვაქვს საქმე. ლიტერატურული ნაწარმოების ღირსების მთავარ საზომად მივიჩნევ იმას, არის თუ არა მასში გამოვლენილი, მხატვრულად ხორცშესხმული სიმართლე, რომელსაც ამ ნაწარმოების გარეშე ასე ვერ დავინახავდი და ჩავწვდებოდი. მე მგონია, რომ შემოქმედებითი ნიჭი სწორედ სიმართლის, ჭეშმარიტების აღმოჩენის, წვდომის და მძაფრად გამოხატვის ძალაა. ნიჭი გარდაუვალად დაკავშირებულია ჭეშმარიტებასთან.


© ”ჩვენი მწერლობა”

იგორ სტრავინსკი

ორი დიდი შემოქმედის შეხვედრა

გენიალური კომპოზიტორი, პაბლო პიკასოსთან და ჯორჯ ბალანჩინთან ერთად, ახალი ხელოვნების ერთ-ერთი ფუძემდებელი, მუსიკის სამყაროში უდიდესი ნოვატორი იგორ სტრავინსკი მსოფლიო პოეზიის იშვიათი მცოდნე და შეუმცდარი დამფასებელი იყო; მრავალრიცხოვან წერილებსა და ინტერვიუებში უზადო ლიტერატურულ გემოვნებას ამჟღავნებდა. იმდენად მკაცრი მომთხოვნი იყო, პოეტები მას ადამიანთა„თითქმის გამქრალ სახეობად“ მიაჩნდა, ხოლო დიდი პოეტი უიშვიათეს გამონაკლისად. სწორედ ამ თითებზე ჩამოსათვლელ პოეტებთან (ჟან კოკტო, იეიტსი, ოდენი, ელიოტი) მეგობრობდა იგი და ისინიც განსაკუთრებულ პატივს მიაგებდნენ. ყველაზე ახლო ურთიერთობა ჰქონდა მას უისტან ოდენთან, რომლის ლექსებსა და ლიბრეტოებზე არაერთი საუცხოო მუსიკალური ნაწარმოები შექმნა. ასევე გულითადად მეგობრობდა იგი თომას ელიოტთან და როცა ჰკითხეს, რატომ ერთხელაც არ გამოიყენა ასეთი მეგობრის პოეზია, ამაზე მოკვეთილად უპასუხა, მისი სიტყვები მუსიკას არ საჭიროებსო და ამით ყველაფერი თქვა. თუ რამოდენა მნიშვნელობას ანიჭებდა იგი ელიოტის შემოქმედებას, იმითაც ჩანს, რომ გარდაცვალებისთანავე საგანგებო მესა მიუძღვნა. პარტიტურა 1965 წლის 17 თებერვალს დაუმთავრებია და ორი თვის თავზე, იმავე წლის 17 აპრილს ეს ნაწარმოები შეუსრულებიათ. თავად თავმდაბლურად აღნიშნა – ბოლო გალობა რამდენადმე რიტუალურია და შესაძლოა იგი პოეტს მოსწონებოდაო. ვფიქრობთ, ქართველ მკითხველს დააინტერესებს იგორ სტრავინსკის მცირე მოგონება თომას ელიოტზე და მეოცე საუკუნის ამ ორი დიდი შემოქმედის გულწრფელი ურთიერთგანდობა. ეს მასალა დაბეჭდილია მუსიკათმცოდნე ვიქტორ ვარუნცის
მიერ შედგენილ ბრწყინვალე წიგნში „იგორ სტრავინსკი – პუბლიცისტი და თანამოსაუბრე“. გარდა იმისა, ხელოვნებისა და მეცნიერების მრავალი დარგის უღრმეს ცოდნას რომ ავლენს, სტრავინსკის გამოარჩევს იუმორის სრულიად უნიკალური გრძნობა, განსაკუთრებულად მაშინ, როცა იგი თავის ავადმყოფობასა და მკურნალ ექიმებზე ლაღად, კეთილად ხუმრობს. სასურველი იქნებოდა, იგორ სტრავინსკის ინტერვიუებისა და თეორიული წერილების რჩეული ქართულ ენაზეც გამოსულიყო და ეს საქმე ეთავა ქალბატონ ლილი მჭედლიშვილს, რომლის მშვენიერი თარგმანიც ჟურნალ „ჩვენი მწერლობის“ წინამდებარე ნომერში იბეჭდება.


ემზარ კვიტაიშვილი



სუფრის საუბრები თომას სტერნზ ელიოტთან


თარგმნა ლილი მჭედლიშვილმა



ელიოტს პირველად 1956 წელს, დეკემბრის საღამოს შევხვდი, როდესაც ლონდონში სენტ-მარტინ-ინ-ზეფილდის ეკლესიაში სადირიჟოროდ ჩავედი. „სავოიში“ ჩაიზე დავპატიჟე, მაგრამ დანიშნულ დროზე ადრე მივიდა და, რესტორანში რომ შევედი, უკვე იქ მელოდა (მოგვიანებით მითხრა, კონცერტებზე უფრო მაღალი მეჩვენებოდიო. მე კი მისი შთამბეჭდავი აგებულებით, მართალი გითხრათ, გაოცებული დავრჩი – იმ სიმორცხვის, იმ მოკრძალებულობისათვის მისი დიდი, მოუქნელი, ფლეგმატური სხეული მეტისმეტად ტევადი სათავსი მეჩვენა). საუბარი ვერა და ვერ ავაწყვეთ, ისეთი სიჩუმე იყო, ისიც კი ისმოდა, ოფიციანტები ვერცხლეულს როგორ აპრიალებდნენ. ბოლოს ისევ საფირმო სენდვიჩმა გვიშველა, ჩაიმაც (თუმცა უფრო მეტად, რა თქმა უნდა, ვისკიმ). ელიოტი მკვეთრად შეაბრუნებდა თავს მოსაუბრიდან მოსაუბრისაკენ და „ჰმ“ ან „დიახს“ ნერვულად იტყოდა, ვინაიდან მასზე, ჩანს, არცთუ სასურველ შთაბეჭდილებას ვახდენდით. „ჰმ“, „აჰა“, „ჰო“, „შეიძლება“, „მთლად ასე არ არის“ – იტყოდა სხვათა შორის, მაგრამ, როცა გარკვევით, გამოკვეთილად წარმოთქვა – ესე იგი, თქვენ მართლაც ასე ფიქრობთო? – ეს ისეთი ტონით ითქვა, კაცს ფიქრის ყოველგვარი ხალისი დაგეკარგებოდა. ჩვენ მიერ გამოთქმული შენიშვნის შემდეგ მცირეოდენი პაუზაც ნათელს ხდიდა, რომ ჩვენი ნათქვამი სრულ უაზრობად იყო აღქმული. ცხადია, რასაც ახლა ვამბობ, დროის პერსპექტივით არის ნასაზრდოები, ამასთან, მოგეხსენებათ, ამა თუ იმ ადამიანის პორტრეტის დახატვისას ერთგვარად შთაბეჭდილების გაძლიერებასაც ცდილობ. გარდა ამისა, დამავიწყდა მეთქვა, რომ ელიოტს თაყვანს ვცემ არა მარტო როგორც პოეტს, როგორც ჯადოქარს, არამედ როგორც ენის ჭეშმარიტ ებგურსაც. ასე თუ ისე, ბოლოს მაინც გამოგვივიდა საუბარი. რაზე ვსაუბრობდით, რა იყო ჩვენი საუბრის თემა, არ მახსოვს, მაგრამ, ვიცი, რომ ვაგნერსაც შევეხეთ და შექსპირის „ციმბელინზეც“ ვისაუბრეთ, ვინაიდან იმ საღამოს „ოლდ-ვიკის“
თეატრში სწორედ იმ სპექტაკლს უნდა დავსწრებოდი. ვისაუბრეთ რუდოლფ კასნერზეც (ვისი „დიდების მაძიებლობის შესახებაც“ ელიოტმა „კრიტერიონის“ ერთ ძველ ნომერში გამოაქვეყნა, ბალეტზეც და, თქვენ წარმოიდგინეთ, საცეკვაო ტექნიკის ისეთი შესანიშნავი მცოდნე აღმოჩნდა, ისეთ მრავალფეროვან ინტერესთა ნიჭიერი კრიტიკოსი, რომლის წარმოდგენაც კაცს, უბრალოდ გაგიჭირდება. ელიოტი თავად ქმნიდა სუინის, ტირეზიას, მოხუცი ოპოსუმის ავტოპორტრეტებს და, დაე, თვითვე განსაჯოს, რომელია მათ შორის უფრო მართალი და უფრო ზუსტი – აბა, რაში გვჭირდება, სათითაოდ ჩამოვთვალოთ და ვარჩიოთ, როგორია იგი „სინამდვილეში“ (ლიტერატურული გმირი რომ თვით ავტორია, ამას პრუფროკზე ჩემი უნებური პაროდიაც ამტკიცებს, რომელიც ჩემს გონებაში ელიოტის აღწერის მცდელობისას დაიბადა: „თავაზიანი, თუმცა საკმაოდ მკაცრი, საკმაოდ ნერვული, საკმაოდ დაღლილი, საკმაოდ სერიოზული“). შეიძლება დიდი მსახიობი იყო, შეიძლება მისი სიტყვების უკან სხვა აზრი იმალებოდა, მაგრამ ამაზე არ ვფიქრობ, ჩემთვის ის „მზამზარეული ნიღბებიც“ საკმარისია, თვითონ როგორც უწოდებდა. ჩემმა მეხსიერებამ კიდევ უკეთ ჩვენი ორი ბოლო შეხვედრა შემოინახა. პირველი შეხვედრა „ღვთაებრივი გაზაფხულის“ პირველი დადგმიდან ორმოცდაათი წლისთავის აღსანიშნავ იუბილესთან დაკავშირებით შედგა. ეს მოხდა „ალბერტ-ჰოლში“, რომელსაც ელისეს მინდვრების თეატრთან სრულიად არაფერი ჰქონდა საერთო. ელიოტები „ალბერტ-ჰოლთან“ იქვე მეზობლად ცხოვრობდნენ და მთხოვეს, ზეიმის შემდეგ მათთან შემევლო (თუმცა ზეიმი
საკმაოდ უღიმღამო აღმოჩნდა). კარის ზღურბლს გადავაბიჯე თუ არა, წინ აპლოდისმენტებით ელიოტი შემომეგება. მიუხედავად იმისა, კონცერტს ”რადიოდანადგარით“ უსმენდა (ელიოტს უყვარდა ძველი, დახავსებული გამოთქმები),
სულაც არ გასჭირვებია, მშვენივრად შეედარებინა ერთმანეთისათვის ახლანდელი ოვაცია და 1921 წლის ის კანტიკუნტი აპლოდისმენტები, როცა გაბრაზებულ მაყურებელს დემონსტრაციის მოწყობაში ხელი მხოლოდ აღზრდამ შეუშალა. წინკარში, თაროზე, მისი ზამთრის შლაპა იყო შემოდებული, იქვე იდო სტილისტურად განსხვავებული ჩალის სტეტსონი , რომელიც აშკარად ბაჰამის პლაჟებზე ზამთრის დასვენებისთვის გახლდათ განკუთვნილი. ჯერ კიდევ ელიოტის მამის მიერ კატების გამოსახულებებით დამშვენებულ კედლებზე, ერთ ჩარჩოში ჩასმული კოლრიჯის წერილის დედანი და ომის დროს ბი-ბი-სისთვის კოლრიჯის ცხოვრებასა და შემოქმედებაზე დაწერილი, მომავალი მისის ელიოტის მიერ ნაგვის კალათში ჩაგდებას გადარჩენილი ნარკვევის ტექსტი ეკიდა. სხვა ოთახებში ხელოვნებას ჰენრი მურისა თუ ტერნერის მანერით შესრულებული რასკინის საყვარელი წარმოადგენდა, რასაც ელიოტმა საკმაოდ წარმატებულად „რიგიანი“ უწოდა. იყო აგრეთვე ედვარდ ლირის პეიზაჟი, ლუისის ნახატები და იაკობ ეპსტაინის მიერ გამოქანდაკებული ელიოტის თავი. კედლების ჩასწვრივ, თანამედროვე უცნაური ქანდაკებებივით, წიგნების მთელი კოშკები ჩამწკრივებულიყო. თავიდან ჯერ დოღსა და ცხენებზე ვისაუბრეთ (იმ დღეს დოღს ტელევიზორში ვუყურე და წავაგე ჩემი ფსონი). ელიოტმა – ოდესღაც კალკუტის ტელევიზორში ფსონებს მეც ვდებდი, მაგრამ არასოდეს მომიგიაო. სხვათა შორის, 1948 წელს სტოკჰოლმში არჩევანი ერთ უცნობ ცხენზე – „დედოფალ მერიზე“ შევაჩერე (არა ინტუიციის, არამედ პატრიოტული გრძნობის გამო), მაგრამ ფინიშთან ის ყველაზე ბოლოს მივიდა და, ცხადია, წავაგე. მერე ელიოტმა საბჭოთა კავშირის შესახებ, სადაც ამ ამბიდან რამდენიმე თვის წინათ მომიწია გამგზავრება, შთაბეჭდილებების გაზიარება მთხოვა. განსაკუთრებით აინტერესებდა, გამოთქმაში რაიმე ძირეული ცვლილებები ხომ არ შემიმჩნევია. ცოტა ხნის წინათ იგი თურმე ევტუშენკოსაც მოუნახულებია [.....]7. ელიოტმა შენიშნა, თქვენს მიერ წარმოთქმული ერთ-ერთი „P“-თაგანი იმ სანსკრიტულ „P“-ს მაგონებს, როგორსაც ინდoელები გამოთქვამდნენ, თუმცა ფსიქოლოგიურად სხვა ვარიანტებისაგან განსხვავებული არ არისო. ბოლოს თავის საქმეებზე დაიწყო საუბარი. ასე თქვა, ფრენსის ჰერბერტ ბრედლის შესახებ ჩემი სადოქტორო დისერტაცია რომ გადავიკითხე, დავრწმუნდი, ჩემი პროზის სტილზე ბრედლიმ რაოდენ დიდი გავლენა მოახდინა, მასზე დაწერილი ჩემი ახალი ნარკვევის უკეთესი ნაწილით თვით ჰერბერტის ციტატებს წარმოადგენსო. წუხდა, რომ ნარკვევის წერის დროს აუდიტორიას ვერ გრძნობდა, თითქოს არ იცოდა, მისი აუდიტორია ამერიკულ უნივერსიტეტთა ინგლისური ენისა და ლიტერატურის ათასობით ფაკულტეტის სტუდენტები რომ იყვნენ. „ჰერბერტი უდიდესი პოეტია, მცირეთაგან ის ერთ-ერთი, ვინც შემიძლია მრავალჯერ გადავიკითხო. სხვათა შორის, მალარმეც, ალბათ ედვარდ ლირიც“, – განაგრძობდა ელიოტი. მერე დაიტრაბახა,
1927 წლის შემდეგ სერიოზული პროზა არაფერი წამიკითხავს, ბოლო რომანი, მგონი, „მილდმარჩი“ იყო, თუმცა არა, მეშლება, ეს იყო „მიდლოიტიანის გული“, რომლის კითხვითაც საავადმყოფოში დიდად ვისიამოვნე... გამოგიტყდებით, ბოლომდე ვერც „ომი და მშვიდობა“ დავამთავრე, მაგრამ თავის თავზე კრიტიკოსმა ამგვარ წვრილმანებზე ალბათ არ უნდა ილაპარაკოსო. რამდენიმე დღის შემდეგ დუბლინში დირიჟორობა მიწევდა
და ამ ქალაქის შესახებ ელიოტმა რაღაც გარკვეული ინფორმაცია მომაწოდა. ასე თქვა – „როცა მე იქ ლექციებს ვატარებდი, თითქმის ყოველი ირლანდიელი იმას მეუბნებოდა, ჩემს გარდა არც ერთ სხვა ირლანდიელს არ ენდოო“. ისიც დამიდასტურა, რომ უინდჰემ ლუისის „ომებსა და აფეთქებებში“ მოყვანილი მისი და ჯოისის შეხვედრის ამბავი სინამდვილეს ემთხვეოდა. ლექციებზე საუბარმა ელიოტს ომისშემდგომ გერმანიაში მგზავრობა
გაახსენა, სადაც გოეთეს შესახებ დაწერილ საკუთარ ნარკვევზე ლექციებს კითხულობდა. მეხსიერება, მართალია, ხანდახან მღალატობს, მაგრამ, ის კი კარგად მახსოვს, ელიოტი როგორ ჩიოდა, ოფიციალური მიღებების დროს იუმორის გრძნობას სრულიად მოკლებული ადამიანები ფილოსოფიის ღრმა, ურთულეს საკითხებზე მასთან ერთთავად დისკუსიის გამართვას როგორ ცდილობდნენ. მითხრა, შეამჩნიე თუ არა, როცა ინგლისელები რაიმე სერიოზულს წააწყდებიან, იცინიან, უნდათ თავაზიანები გამოჩნდნენო. წინა დღეს ჰემპტონ-კორტში11 ყოფნის შთაბეჭდილებები მოვუყევი. ვუთხარი, ჩემი აზრით, ჯულიო რომანოს იზაბელა დ’ესტეს პორტრეტი მხოლოდ იმით არის შესანიშნავი, რომ ქალის გადმობურცული ბაგე იმგვარ შთაბეჭდილებას ტოვებს, თითქოს ეს მანდილოსანი კბილებს შიშის მომგვრელად კრეჭდეს მაშინ, როცა ტიციანი თავის ნახატში ამ ქალის ჭკუას წარმოაჩენს-მეთქი. ამის შემდეგ საუბარი ფერარასა და ადგილობრივ კანაფზე გადავიტანეთ, რომლის გაქრობითაც იქაური მცხოვრებლები გვარიანად დაზარალდნენ, თუმცა ამით ისეთ პიროვნებათა ქცევას ვერ ახსნიდი, როგორიც პიერო ლიგორიო, ჯეზუალდო და ბიაჯო როსეტი იყვნენ. ელიოტმა – ფერარაში რატომღაც ბაღლინჯოებმა დამკბინესო, მაგრამ ამის
შემდეგ რა იყო, არაფერი უთქვამს. მე კი გავიფიქრე, ეს ამბავი ალბათ „ერთი ღამის გასათევ“ რომელიმე იაფფასიან სასტუმროში მოხდა-მეთქი. მახსოვს, ამ საუბრისას ხშირად სიტყვა „ტრანსპადანსკის“* ხმარობდა, რომელიც, დარწმუნებული ვარ, ლექსიკონიდან ჰქონდა ამოღებული და სრულიად შეგნებულად აღდგენილი. ეს სიტყვა, ისევე, როგორც ელიოტის მიერ წარმოთქმული ყოველი სიტყვა, ლამაზადაც ჟღერდა და აზრსაც ზუსტად, ზედმიწევნით გადმოსცემდა. იმ საღამოს მისის ელიოტის ქმრისადმი თავდადებამ, მის მიმართ გამოხატულმა სინაზემ, რომელსაც განსაკუთრებით მაშინ ამჟღავნებდა, როცა ქმარი მხარზე თავს დაადებდა ან ხელზე ხელს უჭერდა, გული ძალიან ამიჩუყა. ამ ქალზე ქორწინება, დარწმუნებული ვარ, ელიოტის ცხოვრებაში ყველაზე ბედნიერი მოვლენა იყო.
შვიდი თვის შემდეგ, თორმეტ დეკემბერს, კიდევ ერთი შეხვედრა ნიუ-იორკში შედგა და ეს შეხვედრა, სამწუხაროდ, უკანასკნელი აღმოჩნდა. როცა მათ აღმოსავლეთ 52- ე ქუჩაზე „რივერ-კლაბში“ შევუარე, ელიოტს ყელზე კაშნე ჰქონდა მოხვეული, ეცვა პულოვერი და ლურჯი ქაშმირის ზამთრის პალტო, მაშინ, როცა მისის ელიოტი მხოლოდ აბრეშუმის თხელ კაბაში იყო და მანქანაში ჩაჯდომისას ჩიოდა, ამერიკულ სასტუმროებში სიცხისგან ლამის სული მეხუთებაო. აღმოსავლეთ 52-ე ქუჩა ელიოტს ძალიან მოსწონდა, მოსახერხებლად მიაჩნდა. გაეროს შენობის დანახვისას კი ასე თქვა – ეჭვი არ არის, აქ ნამდვილად ანტიევროპული შეთქმულება მზადდებაო. გარეგნულად ელიოტი არც ისე ჯანმრთელად გამოიყურებოდა, სიარულისას ფეხი ერეოდა და რესტორანში შესვლისას ხელს მბრუნავ კარს ჰკიდებდა. ჰქონდა პროგრესირებადი ავადმყოფობის სხვა ნიშნებიც: სახეზე ნაცრისფერი
ედო, ძალიან ხშირად და მძიმედ ახველებდა, ცოტას სვამდა, თავს ლამის საინამდე წახრიდა და პირს თითქმის არაფერს აკარებდა. გაიმართებოდა წელში ორ-სამჯერ და ავირეკლებოდით მის ღია თაფლისფერ თვალებში, რომლიდანაც ისევ ისე ძლიერად გამოანათებდა მისი დიდი ინტელექტის ძალა. ლაპარაკობდა სუსტი, მიმქრალი ხმით, რის გამოც უფრო ძლიერი სახმო აპარატით აღჭურვილი მოსაუბრის ხმა მისას თითქმის ახშობდა. დამნაშავე ამაში მეც ვიყავი, ვინაიდან მაშინაც ბევრს ვლაპარაკობდი, როცა მისი ხმა და ლაპარაკი თითქმის არ ისმოდა. თავიდან ერთმანეთს ჯოზეფ კონრადზე გავუზიარეთ აზრები. კონრადი განსაკუთრებით მისი პოლონურ-უკრაინული ფესვების გამო მაინტერესებდა (ბიჭობისას იგი ჩერნიგოვში ცხოვრობდა, მამაჩემი კი იმ ქალაქის მახლობელ სოფელში იყო დაბადებული)13. ფრანგული საშუალო ფენის სლავური კულტურული წრიდან, ისე, როგორც მე, ისიც ინგლისურენოვან კულტურულ გარემოში მოხვდა14. „კონრადი დიდი სენიორი იყო, – თქვა ელიოტმა, – ყველაზე მნიშვნელოვანი, ვინც კი ცხოვრებაში შემხვედრია, მაგრამ დაელაპარაკებოდი და მისი იმ მეტყველების გამო, იმის გამო, რომ როგორიღაც ხორხისმიერი გამოთქმა ჰქონდა, მაშინვე იმედი გიცრუვდებოდა“. როგორც ჩემ შემთხვევაში-მეთქი? – ვკითხე, რაზეც მიპასუხა, ძნელი არ არის შენი გაგებაო, რაც, მართალი გითხრათ, სულაც არ წარმოადგენდა პასუხს ჩემს კითხვაზე. ეს ის დრო გახლდათ, როცა იგი თავიდან კითხულობდა „ნოსტრომოს“, ხოლო „სიჭაბუკე“ და „უარყოფითი თვისება“ ყველაზე საუკეთესო ნაწარმოებებად მიაჩნდა მათ შორის, თუ ოდესმე რაიმე ამგვარი წაეკითხა.15 ლუი მაკნისის უდროო გარდაცვალების გამო დიდი გულისტკივილით ლაპარაკობდა, თუმცა ისიც თქვა, მის მიმართ, მართალია, ყოველთვის თბილად ვიყავი განწყობილი, მაგრამ პირადი შეხვედრის შემდეგ იმედი სრულიად გამიცრუვდაო... როცა სენ-ჟონ პერსის თაობაზე აღნიშნა, მისმა „ხელწერამა და გონებამ“ ჩემში დიდი აღტაცება გამოიწვიაო, მაშინვე ის კითხვა გამიჩნდა, ეს იმას ხომ არ ნიშნავდა, რომ მას პერსის ლექსები არ მოსწონდა? თუმცა ამ კითხვის დასმა, მართალი გითხრათ, ვერ გავბედე. რაც შეეხება გიიომ აპოლინერს, მის ხსენებაზე გარკვევით მიმანიშნა, რომ „ალკოჰოლის“16 მნიშვნელობას აზვიადებდნენ. როგორც ყოველთვის, ელიოტმა საუბარი ისევ ენაზე წამოიწყო. ასე თქვა (არა, „თქმა“ არ შეეძლო, უბრალოდ „მიმანიშნა“): ლოიდების ბანაკში სამსახურის დროს იტალიურად თავისუფლად ვლაპარაკობდი, მაგრამ „ეს იყო იტალიელი დანტეს ენა, სრულიად შეუფერებელი ინსტრუმენტი თანამედროვე საქმიანი ფრაზეოლოგიისათვისო“ და განაგრძო: იმის გამო, რომ ცოტ-ცოტა რუმინული და ახალი ბერძნულიც ვიცოდი, ბანკის დირექტორს რატომღაც იმ აზრს შთააგონებდა, რომ აუცილებლად პოლონურიც უნდა მცოდნოდა. როცა ვუთხარი, პოლონური არ ვიცი-მეთქი, თითქოს ეს ძალზე უცნაური და გაუგებარი რამ ყოფილიყო, დაჯერება არ უნდოდა – როგორ, კაცმა რუმინული და ახალი ბერძნული იცოდეს და პოლონური არაო?! ვსვამდი ჯინს, მარტინის (მხოლოდ ელიოტმა შეუკვეთა დაიკირი), პუიი-ფიუმის, ბლანს, არმანიაკს (ელიოტი დრამბიუის სვამდა). არმანიაკ-დრამბიუი რომ უნდა შეესვა, უცებ წელში გაიმართა, მთელი ჩვენი ნაცნობობის მანძილზე სახელით პირველად მომმართა და – ათ წელს კიდევ გვეცოცხლოსო! – სადღეგრძელო შემომთავაზა. ის, რომ შესაძლოა ათი წელი კიდე გვეცოცხლა, იმდენად დაუჯერებელი იყო, ბოკლების წკრიალმა არათუ სიხარული მომგვარა, თვითონ სიტყვაც კი გამოთხოვებასავით მეჩვენა. ჩემს მიმართ იმ წუთას, ჩანს, ისეთ სიახლოვეს გრძნობდა, როგორც არასდროს. მერე ღვინისაგან შემთვრალმა პულოვერის გახდა დაიწყო და საყოველთაო განხილვისთვის თავისი ფლანელის კაშკაშა აჭიმები გამოაჩინა, რითაც ჩვენი „ლე პავილიონის“ („ლუქსი“, „სიმშვიდე“, ჩეკების სქელი წიგნაკები) ხშირი სტუმრების გაოცება გამოიწვია. ვილაპარაკეთ პრეზიდენტ კენედის მკვლელობაზეც.
ელიოტმა – ერთი წლის წინათ თეთრი სახლიდან ორჯერ დამირეკეს ბაhამზე, ერთხელ ნობელის პრემიის ლაურეატთა პატივსაცემად გამართულ ვახშამზე დამპატიჟეს, მეორედ საერთო მიღებაზე მიმიწვიეს... ვერ წარმოიდგენთ, ზოგჯერ რა საშინელი თავხედობა ხდება, არ ვიცი, დამიჯერებთ თუ არა, მაგრამ დალასში ერთხელ შერიფის საპატიო მოადგილედაც კი დამნიშნესო... მართალია, ჩემი აზრი ამაზე ხმამაღლა არ გამომითქვამს, მაგრამ, ღმერთს გეფიცებით, დეზებიან ჩექმებსა, უზარმაზარ შლაპასა და მკერდზე შერიფის ვარსკვლავით ელიოტი ჩემთვის სრულიად წარმოუდგენელი იყო. ყოველი ჩვენი შეხვედრისას საუბარი, ამა თუ იმ კუთხით, მისისიპზე გადაგვქონდა. უფრო ხშირად ამ თემას ელიოტი იწყებდა. მდინარე მისისიპის სიყვარული ჩემს გულში (ისე, როგორც სხვა რუსი ბავშვების გულშიაც) მარკ ტვენმა ააგიზგიზა. როცა პირველად ამერიკაში ჩავედი და მატარებლით მდინარის ერთი ნაპირiდან მეორე ნაპირზე ხშირად მიწევდა მგზავრობა, იმ მდინარის – „უძლიერესი შავი ღმერთის“ ყოველი გადაკვეთისას მუდამ ძალიან ვღელავდი... (თუმცა, როგორც ერთხელ ელიოტმა მიმითითა, ღმერთი მისისიპი კი არა, „ჭუჭყიანი მო“ – მისურიაო). ელიოტი მომიყვა, სიყმაწვილეში, როცა ის მისურის შტატში ცხოვრობდა, ერთ ცივ დილას, მის ოთახში დიასახლისი როგორ შევიდა, ჩაიდანს ცეცხლი როგორ შეუნთო და საწოლის ქვეშიდან თასი როგორ გამოათრია. მერე, ომის დროს, – განაგრძო ელიოტმა, – როცა დუბლინის „ტრინიტი-კოლეჯში“ იეიტსის შესახებ ლექციას ვკითხულობდი, იმ სასტუმროს ნომერში, სადაც მე ვცხოვრობდი, ხანშიშესული დამლაგებელი რომ შემოვიდა, ბუხარში ცეცხლი დაანთო და საწოლის ქვეშიდან თასი გამოიღო, ასე მეგონა, ისევ ის პატარა ბიჭი ვიყავი, ისევ იმ შორეულ მისურში ვცხოვრობდიო. იმ დღეს ელიოტი ძალიან საყვარელი და გულისამაჩუყებელი იყო. რესტორნიდან გამოსვლისას პალტოების ასაღებად რომ ვიცდიდით, გავიგონეთ, მეტრდოტელი მეგარდერობეს როგორ ეუბნებოდა, ახლა აქ თანამედროვეობის უდიდესი პოეტი და უდიდესი თანამედროვე კომპოზიტორი იმყოფებიანო. ამაზე თავი, ცოტა არ იყოს, უხერხულად ვიგრძენით, მაგრამ მდგომარეობიდან ისევ ჩემმა ცოლმა გამოგვიყვანა – რა თქმა უნდა, ესენი ხომ ყოველთვის ძალიან ცდილობდნენო. – თქვა მან სათანადო ინტონაციით.



1. „კრიტერიონი“ – ელიოტის მიერ 1922-1939 წლებში გამოცემული ჟურნალი (მისი პირველი ნომერი გაიხსნა ელიოტის
პოემით – „ბერწი მიწა“).
2. სუინი – ელიოტის სატირული ლექსების გმირი („ლექსები“, 1920).
3. ტირეზია – ელიოტის ლექსების ციკლის – „პრუფროკი და სხვა დაკვირვებების“ გმირი (1917). ამ ციკლში შედის ადრეული
ელიოტის საპროგრამო ნაწარმოები – „ჯ. ალფრედ პრუფროკის სიყვარულის სიმღერა“.
4. სტრავინსკი იხსენებს ელისეს მინდვრების თეატრს, სადაც შედგა „ღვთაებრივი გაზაფხულის“ პრემიერა. ეს პიესა დაიდგა
ლონდონში, „ალბერტ-ჰოლში“, პრემიერიდან 50 წლის თავზე. ყველაზე მნიშვნელოვანი და ყურადსაღებია ის, რომ ახლაც,
ისე, როგორც 50 წლის წინათ, დირიჟორობდა 88 წლის პიერ მონტიე, თუმცა ამჯერად პიესის მხოლოდ საკონცერტო
შესრულებას. სტრავინსკის მტკიცებით, სწორედ მონტიეს ეკუთვნის „ღვთაებრივი გაზაფხულის“ რეაბილიტირება პარიზში
1913 წლის მაისის წარუმატებელი პრემიერის შემდეგ. აქ კომპოზიტორი ეხება პარტიტურის საკონცერტო შესრულებას
1914 წლის აპრილში, როცა მაყურებელი მას აღფრთოვანებული შეხვდა. სტრავინსკი არ მიუთითებს ამ მოვლენის ზუსტ თარიღს,
მაგრამ კომენტატორმა შეძლო დაედგინა, რომ პ. მონტიეს დირიჟორობით „ღვთაებრივი გაზაფხულის“ ეს საკონცერტო
შესრულება შედგა `კაზინო დე პარიში~ 1914 წლის 5 აპრილს. თუმცა საჭიროა აღინიშნოს, რომ „ღვთაებრივი გაზაფხულის“
რეაბილიტაცია მოხდა ცოტა უფრო ადრე და რაც კიდევ უფრო ყურადსაღებია, მოსკოვსა და პეტერბურგში, კომპოზიტორის
სამშობლოში, 1914 წლის 5 და 12 დეკემბერს. ამჯერად ორკესტრს დირიჟორობდა კუსევიცკი (იხ. ა. კუზნეცოვი.
რუსული ბეჭdვის სარკე, 1982 წ. №6, გვ. 72-74).
5. ელიოტის ეს სიტყვები, როგორც ჩანს, ეხება „ღვთაებრივი გაზაფხულის“ იმ საკონცერტო შესრულებას, რომელიც
შედგა 1921 წელს ლონდონში, ი. გუსენსის დირიჟორობით, რასაც სტრავინსკი „ქრონიკაში“ იგონებს (გვ. 150).
6. კოვბოის ფართოფარფლებიანი შლაპა.
7. იმ მოგზაურობის დროს ევტუშენკომ სტრავინსკიც მოინახულა. მათ შეხვედრას ესწრებოდა ლ. ლიბმენი და პოეტის ეს
ვიზიტი სწორედ მან აღწერა თავის მოგონებებში: „სტრავინსკებმა პოეტი სასტუმრო ოთახში მიიღეს. იმ დროს ბიბლიოთეკაში
ვიყავი, მაგრამ იქაც გარკვევით ისმოდა რუსული შეძახილები, რაც დაახლოებით ერთ საათს გაგრძელდა. მესმოდა
სტრავინსკის ომახიანი და მისი ცოლის მხიარული ხმა. სტრავინსკები მას ისეთი ენთუზიაზმით პასუხობდნენ, რომლის
მსგავსი მათ გვერდით გატარებული მთელი ჩემი ცხოვრების მანძილზე არასოდეს მსმენია, თვით მათი რუსი მეგობრების
სტუმრობის დროსაც კი. მერე ევტუშენკომ ლექსების კითხვა დაიწყო. ახლა კი თავი ვეღარ შევიკავე და ჰოლიდან სასტუმრო
ოთახში შევიხედე. რა თქმა უნდა, პოეტი საკუთარ ლექსებს კითხულობდა. მისი ხმა დიდი სიმებიანი ორკესტრივით ვიბრირებდა,
მასში დებიუსის პიანისიმო და ბეთჰოვენის ფორტისიმო ჟღერდა, ხოლო მათ შორის ვაგნერის, მოცარტისა და სტრავინსკის
ჟღერადობის მთელი გამა იყო. ლირიკული ადგილების კითხვისას სავარძელში იჯდა, დრამატულ ადგილებს ფეხზე წამომდგარი
დეკლამირებდა. მისის სტრავინსკი წინ წამოწეულიყო და ისეთი სახე ჰქონდა, თითქოს თავის დაბადების ოცი
წლისთავს ზეიმობსო. თვითონ სტრავინსკი ჯოხს დაყრდნობილი, თითქოს „ო“-ს სათქმელად ტუჩებწინწამოწეული და ყურადღებადქცეული იჯდა და თვალს არ აშორებდა. ჩემთვის კი, ო, რა სამწუხარო იყო, რომ პოეტის არც ერთი სიტყვის შინაარსი
არ მესმოდა!“ (Llibmen, გვ. 305).
8. ელიოტის დისერტაცია – „შემეცნების საგანი და გამოცდილება ფ.გ. ბრედლის ფილოსოფიაში“ (1916 წ.) ელიოტს ეს დისერტაცია
არ დაუცავს.
9. აღნიშნული რომანები ელიოტს ერთმანეთში ერევა, ვინაიდან ორივე რომანის სახელწოდებაში შედის ინგლისური სიტყვა
– middle (შუათანა, შუა, საშუალო) ერთ შემთხვევაში დასახელებულია ჯორჯ ელიოტის რომანი „მიდლმარჩი“ (1871-1872)
(ჯორჯ ელიოტი მწერალი ქალის მერი ენ ევანსის ლიტერატურული ფსევდონიმია), ხოლო მეორე შემთხვევაში უოლტერ
სკოტის რომანი – „შუათანა ლომიანას გული“ ანუ „ედინბურგის დილეგი“ (1818 წლის რუსულ გამოცემაში იგი ამ მეორე სათაურით
არის ცნობილი).
10. იგულისხმება უ. ლუისის ავტობიოგრაფია (Lewis w. Blesting and Bombazdiering London, 1969).
11. 1525-1526 წლებში ინგლისში აშენებული ჰენრი მერვეს სასახლე.
12. 1963 წლის 12 დეკემბერი.
13. ჯოზეფ კონრადი დაიბადა ბერდიჩევში, ერთხანს ცხოვრობდა ჩერნიგოვსა და ვოლოგდაში
14. ჯოზეფ კონრადმა მიიღო ინგლისის მოქალაქეობა.
15. ლაპარაკია ჯ. კონრადის რომანზე „ნოსტრომო“ (1904) და ორ მოთხრობაზე – „სიჭაბუკე“ და „უარყოფითი თვისება“
(1917).
16. გიიომ აპოლინერის ლექსების კრებული „ალკოჰოლი“ (1913).


© “ჩვენი მწერლობა”

ეკა ღაღანიძე

კვირაში ექვსჯერ ანუ შვიდს მინუს ორშაბათი


ორშაბათი.
მარიამი – 17 წლის.
განმასხვავებელი ნიშანი: ფიზიკური სიჯანსაღე. მისი სხეულის წონა
პერმანენტულად იცვლება. განსაკუთრებით იზრდება მისი წელის გარშემოწერილობა.

-მეზიზღება ორშაბათი. ეს დღე არ არსებობს...


სამშაბათი.
სოსო – 22 წლის.
განმასხვავებელი ნიშანი: ფიზიკური მონაცემები უცვლელია. მხოლოდ ბოლო დროს ხშირ-ხშირად იცვლის მაისურებს.

-ჩვეულებრივი ამბავია... ზღვის სეზონი ივნისის თვის პირველივე დღეებიდან იწყება და მეც ბათუმიდან ვიწყებ. ყველა ახლომახლო დაბის შემოვლით დროებით სამუშაოს ვეძებ. წელს გონიოში გავჩერდი. აქ ზღვა უფრო სუფთაა და ხალხიც მომწონს. ჩვენი ბუნგალო ზღვის ნაპირთან ძალიან ახლოსაა. ხალხიც მუდმივად გვყავს. ბარმენად ამიყვანეს და კარგადაც მიხდიან - ოცი ლარი დღეში. კლიენტი რასაც მიტოვებს, ისიც ჩემია. ორშაბათობით კი მათავისუფლებენ. ბათუმში, შინ ვბრუნდები ხოლმე. თავიდან ასე შევთანხმდით, თორემ ახლა ორშაბათობითაც დავრჩებოდი აქ... ჩვენი ბუნგალოს პატრონი – კაკო, კარგი ტიპია. რაც მთავარია, ძუნწი არაა. ხანდახან ზედმეტ ერთ-ორ ლარს გადმომაყოლებს ხოლმე. ვითომ შემთხვევით... ბუნგალოს შემოსასვლელთან დადგება ლუდის ბოთლით ხელში და გამვლელებს ამინდზე ესაუბრება. მისი ცოლი – ანა ძირითადად ერთ-ერთ მაგიდასთან ზის, ხელსახოცებს სამკუთხედად კეცავს და ერთმანეთზე აწყობს. სხვისი წერილების დამხარისხებელ ფოსტალიონივითაა... ეს ქალი სულ სიცილის ხასიათზეა. საკმარისია რომელიმე მაგიდასთან მოყოლილ თუნდაც უხეირო ანეგდოტს მოჰკრას ყური, ერთ ბალიშად გაერთიანებული ვეებერთელა მკერდი შუბლსა და მუხლებს შუა უთახთახებს ხარხარისაგან. მარიამი - მისი ქალიშვილი ვერც სიცილით და მითუმეტეს, ვერც მკერდით დამგვანებია დედამისს. ფიცარივით ჩასწორებული მკერდის ქვეშ მუცელი გამოზნექვია და სახეც სულ ჩამოსტირის. მტრულად უყურებს ყველას. განსაკუთრებით ქერა ქალს და მის მეგობარს. ჩემს გამო იქცევა ასე... ხვდება რაღაცას... მზარეული ლენა იშვიათად სცილდება გაზქურას. სამზარეულოდან თავი თუ გამოჰყო, ისიც ან მე მიყვირის - ”არ გესმის ბიჭოო!”, ან საშკას, თავის ოთხი წლის შვილს უნდა გახედოს და შეამოწმოს, ისევ იქ თუ ზის, სადაც ადგილი მიუჩინა. საშკა კი ბუნგალოს კუთხეში, სასმელების მაცივართან ჩაცუცქული ხის ჩხირით ლოკოკინის გამოღებას ცდილობს ნიჟარიდან. ბიჭი ისეა გატაცებული თამაშით, ჩვენი კლიენტები ლეკვივით თავზე ხელს რომ გადაუსვამენ, არც კი რეაგირებს... ვიცოდი, ყოველდღე ბათუმიდან სიარული გამიჭირდებოდა, ამიტომ სამზარეულოს გვერდით, საკუჭნაოში საწოლი მოვიწყვე და აქვე ვრჩები. ზაფხულია, ჰაერზე მძინავს, თანაც დარაჯის დაქირავებაც აღარაა საჭირო... მარიამი პირველივე ღამეს მესტუმრა. თავზე რომ წამომადგა, უხმოდ ჩავიწიე და ხელით ვანიშნე მოდი-მეთქი. მანაც კაბა სწრაფად Gაიძრო და უსიტყვოდ მომიწვა გვერდით. რამდენიმე დღეში მითხრა, ორსულად ვარო. შენგან კი არა, სხვისგანო და ცოლად თუ არ მომიყვან, თავს მოვიკლავო. თავი კი არა, თუ გინდა ნახევარი გონიო ამოწყვიტე, მე რა-მეთქი, ხომ არ ვეტყოდი?! ვნახოთ-მეთქი. ცხვირზე ვაკოცე. მისი გამხიარულება ვცადე. თითქოს შემრცხვა... რატომღაც მომინდა ადამიანური, უბრალო სიცრუე გადამეფარა. მარიამი ღამ-ღამობით სახლიდან იპარება და ხვნეშით მიწვება ლოგინში. მზის ამოსვლამდე თუ დარჩა, აუცილებლად ერთხელ მაინც წაიტირებს. მერე წელზე შემომხვევს წვრილი მავთულის ხელებს და იძინებს. შლამიან და მყარ ფსკერზე ჩაშვებულ ღუზასავით საიმედოდ ჰგონია თავი. გაღვიძებულს მარიამი წასული მხვდება. კიდევ კარგი... ეს ჩალით გადახურული ტენტის ფარდული სასახლედ მექცა. ადრე საათებს, დღეებს და დაგროვილ ფულს ვითვლიდი, ახლა კი არ ვიცი, რა მემართება. დრო ნეტარ უსასრულობად იწელება. ფეხს არ მოვიცვლი აქედან. მირჩევნია აქ ვიყო. ღამითაც კი ვიფხიზლებდი და ამ ლამაზ ქერა ქალის მაგიდასთან ვიდგებოდი... მარიამის მწყრალ მზერასაც გავუძლებდი და მის ღნავილსაც ღამ-ღამობით. მთელი დღის მანძილზე ვცდილობ თვალი ავარიდო მარიამს, მის უტუჩო ნაპრალად ქცეულ პირს. გაბრაზებულს თითქოს ტუჩები უქრება. პირს ისე კუმშავს, თითქოს ბებრუხანა იყოს... მე მას არაფერს შევპირებივარ... საერთოდ, ახლა ყველაფერი სულერთია ჩემთვის: ოც ლარს მომცემენ, თუ ორ ლარს, მთავარია, აქ ვიყო, მასთან ახლოს. ჩუმი ინტერესით ვაკვირდები ჩემს ქერა ქალბატონს. მის მაღალ, გარუჯულ ფეხებს და საცურაო კოსტიუმში ძლივს ჩატეულ მზის დისკოებივით მკერდს.
ბუნგალოში შემოსულს დავინახავ თუ არა დამსვენებელთა ჟრიამული და
ჭურჭლის ხმაური განგაშად მიწუის ყურებში... მგონი რომანტიული გავხდი და ლექსების წერა რომ დავიწყო, არ გამიკვირდება... არ ვიცი, რა მემართება... ესაა სიყვარული?...
ამ ქალის გამოჩენის მერე ზღვასაც სხვანაირად ვუყურებ. დილით ზღვა მშვიდია. მშფოთვარე ღამის მერე ისვენებს. მოკლე-მოკლე, წყვეტილ ტალღებად სუნთქავს თითქოს. ორი ქალი კი აინუნშიაც არაა ჩასაგდები. მითუმეტეს რომ მისკენ არც კი იხედებიან. მზერით და საზაფხულო ფეხსაცმლის ჭვინტით ქვიშას ქექავენ, ჭრელ ქვებს, ნიჟარებს ეძებენ. ზღვისთვის ვინ არიან ეს ქალები? არავინ. არაფერი... ჩემთვის კი ამ ორი შორეული წერტილის დანახვით იწყება დილა. ორი მკრთალი წერტილით... ჯერ შორიდან რომ ჩანს. მერე ნელ-ნელა იზრდება, მუქდება და ორ ლამაზ ქალად იქცევა. მოდის ქერა, ზღვის სანაპიროს მოჰყვება, საცაა ჩვენს ბუნგალოს ჩაუვლის. ჯერ დილაა და საღამომდე დიდი დროა. საღამომდე ბუნგალოში არ შემოვა. კიდევ კარგი, ბუნგალოს კედლები არ აქვს. ბამბუკის ბოძებზე თასმებით მიბმულ თეთრ ტილოს ქარი თავის ნებაზე აფრიალებს. მეც თუ მინდა, მაღლა ვკეცავ და სამივე მხრიდან ვხედავ სანაპიროს. არ გამომეპარება ქერა ქალი თუ ჩაივლის... მოდის, წელზე შემოკრულ პარეოზე ზღვის ვარსკვლავები და კიბორჩხალები ქალის ფეხის რიტმს აჰყოლიან, მეჩვენება რომ ჩემსავით ცქმუტავენ... ქალი თავდახრილი მოდის, ხშირ-ხშირად ჩერდება, იხრება, სწორდება, ხელისგულს ითვალიერებს... თავბრუ მესხმის... ჟინით და შიშით ვუყურებ და ვიცი, შანსი არ მაქვს...
საღამოობით კი პირადპირ სანაპიროდან მოდიან. მას ორივე ხელით ფერადი ქვები უჭირავს, მაგიდაზე ყრის, ხელს მხიარულად მიქნევს და წვენს მთხოვს.
დამეფიცება, რომ მე მეტი არაფერი მინდა...






ოთხშაბათი.
მარიამი.
-ორნი არიან. ერთი შავი, გრძელი თმით, მეორე ქერა და ხვეულთმიანი. ვაღიარებ, ქერას მართლაც უბადლო თმა აქვს, ზღვის წყალს კი ის უფრო მეტად ჩაუხვევია... აქ რომ მოდიან, თმის ბოლოებიდან ჩამოცურებული წყალი შიშველ ზურგებზე, საცურაო კოსტიუმის წვრილ შესაკრავებზე ბრჭყვიალა წვეთებად კიდიათ.
სოსო ამ დროს ბართან დგას. ხომ უნდა ხვდებოდეს, რომ სწორედ ბარის დახლი აშორებს მათ სამყაროსგან. ისინი სველები, გარუჯულები, მშივრები და მხიარულები არიან. ჩვენ კი თეთრები, მზედაუკვრელი სახეებით. ზღვაში არც კი შევდივართ. ზღვა ჩვენთვის არაფერია ბევრი წყლის მეტი, რომელიც სულ აქ არის და აჩქარება არაა საჭირო. იმათთვის კი ახლა ეს ერთი თვეა მთავარი. უნდა მოასწრონ დასვენება. თუ ამას დასვენება ჰქვია: საათს დასცქერიან-თორმეტამდე და ექვსის მერე მზის აბაზანები სასარგებლოა, უნდა ნახო რა პოზებს არ იღებენ, რვაფეხებივით იკლაკნებიან... გული მერევა...
ეს ქალები გამუდმებით ცას აყურებენ... წყალში ტივტივებენ. თუნდაც გაწვიმდეს, წყლიდან არ ამოდიან... მოვლენ, ჩანთებს პირდაპირ ბუნგალოს ხრეშიან იატაკზე დაყრიან, სკამის საზურგეზე გადაწოლილები სიგარეტს უკიდებენ და ისევ ზღვისკენ იყურებიან. სოსო მაშინვე მათ მაგიდასთან ჩნდება. საფერფლეს უდგამს წინ. ქერა და შავგვრემანი მენიუსაც კი არ შლიან. ერთი თვეა რაც მამაჩემს შეუთანხმდნენ და ყოველ საღამოს ჩვენთან სადილობენ. რაც მოესურვებათ იმას უკვეთავენ. ჩვენი მზარეული ლენა ყურებზე დადის, ოღონდ ამ ორის შექება დაიმსახუროს.
სოსო წამდაუწუმ მათ მაგიდასთან იტუზება. საფერფლეს ხშირად ცვლის. შიგ სველ ქაღალდის ხელსახოცს აფენს. ფერფლი რომ არ აფრიალდეს და არ შეაწუხოს. სხვა მაგიდებთან ამდენ ხანს არ ჩერდება. ამ ორი ქალის მაგიდასთან კი ძალიან ნელა მოძრაობს. ნამდვილად არ მეჩვენება... იგი ყოველთვის ქერას გვერდით დგება. მერე დახლთან მდგარი ჭიქებს აპრიალებს და იმ ორის სველ, სლიპინა ზურგს თვალს არ აშორებს. უფრო სწორედ, ქერას ზურგს, რადგან ის ქალი ჩვეულებისამებრ მისკენ ზურგით ჯდება. თითქოს სპეციალურად. თითქოს შეთქმულები იყვნენ, თუ რაღაც ამის მსგავსი... აი, ხომ ხედავ ჩემთვის სულ ერთია საფერფლეს გამოცვლი თუ არაო, ან პურს, რომელიც ყოველ ჭამაზე აკლდებათ, შეამჩნევ თუ არაო. თითქოს ამ ქალს მხოლოდ ზღვისკენ ცქერა აინტერესებდეს!... ერთ თვეში უნდა მოასწროს იმ სითბოს, ენერგიის შესრუტვა, მთელი წელი რომ გაჰყვება და გაათბობს და სულაც არ აინტერესებს ოფიციანტი ბიჭი, რომელიც გათენდება თუ არა, კლიენტებს შორის მას ეძებს... კი, როგორ არა!... ვიცნობ ეგეთებს... ზედმეტად ტკბილებს და თავაზიანებს, თავიანთი ზრდილობიანი ქცევით თვითკმაყოფილებს...
სანამ ეგენი აქ არიან, მეც აქ ვიჯდები. ფეხს არ მოვიცვლი. წიგნის კითხვა დამაწყებინეს. ვფურცლავ საქმიანად... მთავარია, აქ ვიჯდე და არაფერი გამომეპაროს.
სოსო დგას, ენერგიულად წმენდს ჭიქებს, ხმამაღლა თუ არ გამოსძახეს სამზარეულოდან, მგონი ვერც კი ხვდება სად არის... იმის ზურგს უყურებს...
ისინი კი სველ ქუსლებს, მუხლებს, მხრებს ითვალიერებენ, ეწევიან სიგარეტს, ტომატის წვენს წრუპავენ და სადილს ელოდებიან. ერთი თვის წინ ჩამოყვნენ მოტორიზებულ ტურისტთა ნაკადს. ერთი და იგივე მეორდება ყოველ წელს: პირველ წუთებში უნახავებივით, ველურებივით შეესევიან სანაპიროს, ლამის ტანსაცმლიანად და ჩემოდნებიანად ცვივიან წყალში, მერე მშვიდდებიან და მხოლოდ განსაზღვრულ საათებში კოლექტიურად მოდიან სანაპიროზე, ქვიშაში იგანგლებიან და წყალში ბუქნაობენ, ცურვაც კი არ იციან ხეირიანად. მეცინება ამათ კოლექტიურ ჰარმონიაზე... იქ, ქალაქში ოცთეთრიანის გამო შეიძლება თვალები ამოჩიჩქნონ ერთმანეთს, აქ კი ღიმილით სთავაზობენ ერთმანეთს საცურაო ლეიბებს...
ქერა და შავგვრემანი ჩამოსვლისთანავე შემოეხეტნენ ჩვენს ბუნგალოში და უკვე თვე იწურება, ჩვენთან ჭამენ. მამაჩემს უხარია. მოსწონს ორივე. ესაუბრება კიდეც. მუსიკოსები ვართო, უთქვამთ. ჩვენები საგანგებოდ ემსახურებიან. თავი გამოიდეს და გამორჩეულად კარგად უმზადებენ კერძებს. თავს აწონებენ. მე კი თავიდანვე არ მომეწონა ეს ორი. რაღაც სხვანაირები ჩანდნენ. უცხოთესლივით საშიში...
მთელი დღე უსაქმოდ ვარ. ბუნგალოში შემთხვევით რამე თუ შემოაკლდებათ, მაგალითად კომბოსტო, ან რაიმე ხილი, ბოსტნეულის ფარდულში თუ გავეგზავნები. ეგ არის და ეგ...
ამასწინათ მომიწია ფარდულში წასვლა. რომ დავბრუნდი ქერას და შავგვრემანს უკვე ესადილათ და ქერა დახლთან იდგა, ხელში თავისი გაფუყული ტყავის საფულე ეჭირა და სოსოსთან ანგარიშს ასწორებდა. მან ცელოფანის პარკს დახედა და მხიარულად მკითხა:
- ახალი რა მოგვიტანე?
ჭირი-მეთქი მინდოდა მეთქვა.
- ჟელე შემოძლია შემოგთავაზოთ. – ვთქვი და პარკი სოსოს მივაწოდე.
ორ კვირაზე მეტი გავიდა, რაც კივის ჟელე გავაკეთე, გამჭირვალე ჭიქებით ბარის თაროზე ჩამოვამწკრივე. კლიენტები ჩემს ლიმონის რგოლებით მორთულ ჟელეს არც კი ხედავდნენ... ამას კი დაუყვედრებლად გავუმასპინძლდებოდი ჩემი დაძველებული ჟელეთი. ეგებ მოიწამლოს, ნაწლავები გადაეხლართოს, მუცელი გაებეროს, გაუსივდეს. მერე გასკდეს და მოკვდეს...
- ჭურჭლის სახეხი ჟელე? – ქერამ ჩემი გაცინება სცადა. უჰ, რა ხუმარა ჰგონია თავი!
- არა, ხილის. – სერიოზულად ვუპასუხე და ზურგი შევაქციე.
თავი ძლივს შევიკავე. ყბები რომ ამტკივდა, მაშინ მივხვდი, რომ კევს გამალებით ვღეჭავდი...
ის ორი წავიდა. სოსო მათი მაგიდის ალაგებას შეუდგა. ვუყურებ. ისე ალაგებს, თითქოს რაღაც მნიშვნელოვანს ეძებდეს... ერთხელაც იქნება მივალ და ქერას კევს ჩავაწებებ იმ გაწეწილ თმაში. ამას დიდი სიამოვნებით გავაკეთებ.
რამდენი შიშველი ქალია ირგვლივ, მაინცდამაინც ეს ამოირჩია... ვუყურებ. მინდა მივვარდე, მუშტები დავუშინო და ვიღრიალო: “არ გაბედო, გესმის, არ გაბედო ამ ქალის შეყვარება!”...



ხუთშაბათი.
ავტორი.
განმასხვავებელი ნიშანი: თევზის დღე.

ზღვა ჭროღა თვალებით უყურებს სანაპიროს. ამინდი აუცილებლად აირევა. ბეტონის ზვირთსამსხვრევზე ბებერი, კირზის ჩექმებიანი და ჩალის ქუდიანი მეთევზეები დგანან და მათსავით ძველ, ადგილ-ადგილ გადასკოჩილ ანკესებს მედიდურად იქნევენ. მოსეირნე ტურისტები ცოტა ხნით თუ ჩერდებიან და მოკრძალებით აკვირდებიან თევზაობას. ჩურჩულით საუბრობენ. თევზი არ უნდა დააფრთხონ. დამსვენებლები თავიანთ შვილებს წყლიან ქილაში ჩაყრილ, ნახევრად ცოცხალი მატლების დანიშნულებას უხსნიან. ახალ ცოდნას ნაზიარები მათი შვილები კი ანკესებისკენ იწევენ. ბავშვებს თევზაობა უნდათ. ანკესის მოქნევა და ბრჭყვიალქერცლიანი თევზის ჰაერში აფართხალებით სიხარულის განცდა. ახმაურებულ ბავშვებს დედები ძლივს აკავებენ, იქაურობას ძალით, მოტყუებით ან დაყვავებით აშორებენ. ბებერი მეთევზეების შვილებსა და შვილიშვილებს კი სად სცალიათ გასართობად! ისინი დამარილებულ და მზეზე გამომშრალ, ბაწარზე ასხმულ თევზს ყოველ საღამოს დაატარებენ. დაუყვებიან ვრცელ სანაპიროს და თითოეულ ბართან, თუ ბუნგალოსთან ჩერდებიან, აქებენ და ადიდებენ თავიანთ საქონელს, იქნებ როგორმე დაითანხმონ ბარის პატრონები ვაჭრობაზე.
- სოსო, მარიამი სად არის?
ბუნგალოს შემოსასვლელში გალაჯულ კაკოს ცელოფანის სავსე პარკები ფეხებშუა მოუქცევია და ბრტყელი, ძლიერი ხელისგულებით ბოძებს მიბჯენილი გაბრაზებული სახით იყურება.
- არ ვიცი... ახლახან აქ იყო.
ქმრის ხმაზე შემკრთალმა ქალმა ტლანქი ტანი სკამიდან მძიმედ აითრია, კაკოს ფეხებქვეშიდან ერთი მოზრდილი პარკი გამოათრია და დარბაზის გავლით სამზარეულოში შეუძღვა.
- ეგ გოგო თავს მომაკვლევინებს... – ჩაიდუდუნა კაკომ და ცოლს უკან მიჰყვა.
ცელოფანის პარკზე გადმოკიდებული გამხმარი თევზის დანახვაზე მზეზე წამოწოლილი მსუქანი კატა წამოხტა და კაკოს გამოედევნა.
ოფიციანტმა თევზიანი ლანგარი მაგიდაზე დადგა. ქალებს თავი დაუკრა და ისიც სამზარეულოში შებრუნდა. ლულუმ და მაგდამ სიგარეტები სასწრაფოდ ჩააქვრეს, დანა-ჩანგალი წესისამებრ მარჯვენა-მარცხენა ხელში გადაინაწილეს და ფორეჯებიანი კალმახის დანახვაზე სიამოვნებისაგან ნერწყვი გადაყლაპეს.
- მარიამი ტუალეტშია... არწყევს... ან მოიწამლა, ან ორსულადაა... თუ ორსულადაა, ორთავიანი ბავშვი გაუჩნდება. იმიტომ რომ არ იცის, ორი კაციდან რომლისაა... ვერცერთს აწყენინებს. ბავშვი ორივე მამას უნდა დაამსგავსოს... ხოდა, ექნება კიდეც ორი თავი... დედამ თქვა. – თავისთვის ალაპარაკდა საშკა. ქვით გაჭეჭყილი ნიჟარა გადახსნა და პაწაწა თითებით ლორწოვანი მასის ტყლეჟვა დაიწყო.
მაგდას ჩანგალი ხელში შეაცივდა. ლულუ აფხუკუნდა.
- ერთი ამას უსმინე! – მაგდამ ჩანგალი თეფშზე დადო.
- მეგონა დებილი იყო და ლოკოკინების გარდა ვერაფერს ამჩნევდა.
ოფიციანტი უმალვე დაბრუნდა. ნამწვავებიანი საფერფლე სუფთათი შეცვალა.
- ყავა ახლავე მოგიტანოთ, თუ მერე? – ჰკითხა ლულუს.
- მერე. – ქერათმიანმა გაუღიმა და პირიდან გამოღებული თევზის ფხა მაგიდასთან მოცუნცულებულ, ნაცრისფერსა და მაკე კატას წინ დაუგდო. ახალგაზრდა ქალები ნელა ჭამდნენ. თევზის რბილობსა და ფხებს დანა-ჩანგლით, დაკვირვებით აცალკევებდნენ.
ამასობაში მარიამი შემოფრატუნდა ბუნგალოში. შავკოპლებიანი, თეთრი და გრძელი ქვედაბოლოს ფრიალით ჩაუარა ბუნგალოს მუდმივ კლიენტებს. თავისუფალ მაგიდასთან Dდაჯდა, ფეხები მოპირდაპირე სკამზე შემოაწყო, წიგნი, გადაშალა და ჩაწითლებული თვალებით ჩააკვირდა.
- მარიამ, მამაშენი Gგეძებდა. – მაგდამ გამოლაპარაკება სცადა.
- მერე რა!
გოგომ წიგნი ხმაურით დახურა, მაგიდაზე დაახეთქა, ხმაურითვე გასწია სკამი, წამოდგა და ფერდაკარგული ტუჩების კვნეტით სამზარეულოში შევარდა.
- უცნაური გოგოა, არა?... თითქოს რაღაცაზე გვიბრაზდება. – თქვა ლულუმ.
- ეგ გოგო იმ ასაკშია – ჯიბეები თოჯინებით და შოკოლადებით უნდა ჰქონდეს გამოტენილი... როგორი ნორჩი სახე აქვს, თვალები კი რაღაც სხვანაირად უელავს...
- ბებრულად... მრავალნახული ქალივითაა...
- უზრდელიცაა.
- ერთი მაგისიც... დაიკიდე!
- ხო, რა!... აი, იმ ბიჭს კი მგონი მართლა მოსწონხარ!
- სოსოს?! კარგი რა! – ლულუ სკამზე გადაწვა და ოფიციანტს გვერდიდან გახედა.
ბიჭმა მზერა დაიჭირა და თავი ჩაღუნა. ბარის დახურულ პატარა კარადაში იმ დისკს ეძებდა, რომელიც ამ ქერათმიან ქალს ძალიან მოსწონდა და ჩართავდა თუ არა, ქალი ტანის რწევითა და თითების მაგიდაზე კაკუნით ჰყვებოდა მუსიკის რიტმს.
ბუნგალოში ხალხი შემოლაგდა. უცხო სახეებით, თეთრი სხეულებით. დამსვენებელთა ახალი ნაკადი ჩამოსულიყო.
- წვიმები თუ დაიწყო, აღარ გადაიღებს. ხომ იცი აქ როგორ იცის ხოლმე...
- ჯობია გავასწროთ. – დაასკვნა ლულუმ.
სოსოს მათი სიტყვები არ გაუგია. მაგრამ ზღვას რომ გახედა, მიხვდა – რაღაც უნდა დასრულებულიყო. მალე, ძალიან მალე. ზღვის შორეულ ჰორიზონტზე გაშლილი შავი ზოლი ნაპირისკენ მოიწევდა. ვერ გაიგებდი, ამინდის მოსალოდნელი გაფუჭების, თუ მომსახურების ნელი ტემპის გამო გულმოსული ხალხი ყაყანებდა. მათი ხმაურისა და ბარის მუსიკის მიუხედავად, ჩხუბის ხმა სამზარეულოდან კლიენტებამდე მაინც აღწევდა.
ერთი რამ ყველასათვის ცხადი იყო, ამინდი აუცილებლად აირეოდა.



პარასკევი.
მარიამი.

-დღეს დილით კაკომ მცემა. ორი დღე ითმინა, მხოლოდ მლანძღავდა. დღეს კი ქვესკნელიდან ამოვარდნილი მძვინვარე მხეცივით მეძგერა. დედაჩემსაც მოხვდა ერთი-ორი. შუაში ჩაგვიდგა და აბა, რა ეგონა!... ასეთი გამეტებით არასდროს ვუცემივარ, თანაც ფულის გამო. მირტყამდა და მაგინებდა. მაინც ვერ მათქმევინა, რომ ფული მე ავიღე.
კაკო ის კაცია, რომლისთვისაც სამყაროს ცენტრი მის მუცელზე გადის. საჭმლის დანახვაზე თვალები უელავს... საწყალი, მეტს ვერ ქაჩავს... ოღონდ ჭამოს, ოღონდ კონსერვებით და ფქვილის ტომრებით გამოტენოს ბუნგალო, ან ჩვენი სახლის საკუჭნაო. ანაც კმაყოფილია. ვერ გრძნობს რომ თეძოებში მაგრად გაიბერა, კისერში ჩალაგებულ ქონის ფენებს გაშლილი თმაც კი ვეღარ უფარავს... კაკოს კიდევ ერთი ბუნგალოს გახსნა მოუნდა. მე კი ჩემი სიყვარულის გადასარჩენად მჭირდება ფული და ვერავინ გაბედავს ხელი შემიშალოს... “შენი გაზრდილია, შენი დედაც...” – ანას სთხლიშა. დედაჩემი ჯერ ატირდა, მერე ერთმანეთს დაერივნენ. ჩემთვის აღარ ეცალათ. წამოვედი. მთელი სახლი რომ გადაჩხრიკონ, მაინც ვერ იპოვიან. კაკოს ნაგროვები დოლარები წინდაში ჩავტენე და თაროზე ჩამწკრივებული ენციკლოპედიების უკან შევჩურთე. ეგენი წიგნს არ ეკარებიან და უსაფრთხოა... ერთი–ორი დღე მჭირდება მხოლოდ... მერე მე ვიცი...
მთელი დღე სანაპიროზე ვიჯექი. ბუნგალოსგან მოშორებით. ქერა და შავგვრემანიც აქ იყვნენ. ყოველ თხუთმეტ წუთში ნაოჭების შიშით დამცავ კრემს იზელდნენ სახეზე, ქუდებს იმხობდნენ და გაუნძრევლად ეყარნენ... სანამ დროა გამასწრონ, სანამ ჭურჭლის სარეცხი ჟელე მართლა არ მიჭმევია მაგათთვის... საღამოსკენ მოიღრუბლა და გაწვიმდა. სანაპირო დაცარიელდა. მხოლოდ მე და პოსეიდონებივით ორკაპებით შეიარაღებული, ლაბადიანი ნაგვის შემგროვებლები დავრჩით. სხეული მეწვოდა, შუბლი, ლოყები მიხურდა და წვიმა მსიამოვნებდა. მინდოდა სიცხე ამწეოდა და მოვმკვდარიყავი... აქვე, სველ ქვებზე ვეგდებოდი ღელვის მერე ზღვიდან გამორიყული გვერდებგამომპალი დელფინივით... მერე რა?!
საბავშო ბაღში ისეთ ზღაპრებს გვიკითხავდნენ, თავიდანვე ვიცოდი, რომ ყველაფერი ცუდად იქნებოდა... იყო და არა იყო რა. იყო ერთი უპატრონო ბავშვი. მობეზრდა მარტოობა, დედამიწა მიატოვა, მაღლა კარგიაო და ცას მიაშურა. იქ კი რა დახვდა! მთვარის მაგივრად დამპალი შეშის ნაჭერი დახვდა, მზის მაგივრად – დამჭკნარი მზესუმზირის ყვავილი, ვარსკვლავები კი – ცას მირჭობილი კოღოები ყოფილა თურმე. დედამიწაზე დაბრუნდა და რა! კარგად რომ დააკვირდა, ნახა – აქაურობა ერთი გადმობრუნებული თხილის ნაჭუჭი ყოფილა და სხვა არაფერი... ასეთ ზღაპრებს ვისმენდი... თავიდანვე ვიცოდი, რომ ყველაფერი ცუდად იქნებოდა. პატარა ვიყავი, ღამით საწოლში ჯერ მარტო ვიწექი და თვალებამდე აწეული საბანიც კი ვერ მიცავდა შიშისაგან და დარდისაგან. ვიწექი. ვტიროდი. ვატყობდი – გულის შინაგანი სივრცე ისე მივიწროვდებოდა, რომ ცოტაც და ვერავინ შემოაღწევდა. ჩაიკეტებოდა და მორჩა... პატარა ვიყავი, მაგრამ არ ვცდებოდი. მას მერე ვერავინ შემიყვარდა ისე, რომ დაუყვედრებლად გაეყო დღეების სითბო...
ცხრა კლასის დამთავრებისთანავე საბუღალტრო აღრიცხვის კოლეჯში მიკრეს თავი. კაკოს და ანას ჭკუით სულ ცოტა, ბანკში მუშაობა და კარგი ხელფასი გარანტირებული მქონდა. გავთხოვდებოდი სარფიანად, მინიმუმ ოთხ ბავშვს ვიყოლიებდი და ვიქნებოდი საქმეში წარმატებული, გმირი დედა. ისე, მეც მომწონდა ასეთი მომავლის მონახაზი. თუმცა კოლეჯში სწავლისას მივხვდი, რომ ჯობდა ჩემი მშობლების მიერ ჩემს მოწყობაში გადახდილი ფული პირდაპირ ბანკის მმართველის პირად ანგარიშზე გადაგვერიცხა...
კლასელებს ზაფხულში გაგვახსენდა ერთმანეთი. ვიკრიბებითო, დამირეკეს. ნუცას სახლს ჭერი ავხადეთ, იმდენი ვიმაიმუნეთ. სკოლის ამბებს ვიხსენებდით და სიცილისაგან ვიფხრიწებოდით... როგორც ვიცით ხოლმე... თან არაყს და ლუდს ერთმანეთში ვურევდით და ისე ვსვავდით...
მახსოვს ნიკას მცოცავი, ოფლიანი ხელები, მისი უგუგო, ბნელი თვალები და პირი, რომელიც საშინლად უყარდა... თითქოს უმნიშვნელო წვრილმანია, და მაინც, უპრეზერვატივო სექსი გვქონდა.
ახლა სად არის ნიკა არ ვიცი. მგონი თბილისშია... რა მნიშვნელობა აქვს!
ეს სოსომდე იყო და რაც მის მოსვლამდე იყო – აღარ არსებობს. ვერავინ გაბედავს სოსომდე არსებულ რაღაც სიყალბეების და ვითომ წარსულის შეხსენებას. თუნდაც ეს Bბავშვი გაჩნდეს. იგი მხოლოდ სოსოსთან მთლიანობაში იარსებებს... მორჩა და გათავდა...
ვიჯექი სანაპიროზე და ვსველდებოდი. სიკვდილი მინდოდა. მერე აღარ მინდოდა. გამახსენდა – ჯერ ბევრი საქმე მქონდა დასასრულებელი. სიკვდილი კი მოიცდიდა. შუაღამეს მივედი ბუნგალოში. სოსომ უსიტყვოდ გამხადა სველი კაბა. თავის საწოლში ჩამაწვინა. დაბეჟილი სხეული აუტანლად მეწვოდა. კანკალმა ამიტანა. ცხელი ჩაი რომ მომიტანა, თვალებს ვეღარ ვახელდი. თვალდახუჭული ვგრძნობდი მის თითებს თმაში. ღირდა ამდენ ტანჯვად... ისე ნაზად, ალერსით მეფერებოდა. მისი შეხება არ იყო მხოლოდ სიბრალული.
მე და შენ არაფერი გამოგვივაო, ბოლო კვირაა, განსაკუთრებით ცდილობს ჩემს დარწმუნებას. მაგრამ ზღვარი, რომელიც ვითომ თავის ხორციელ სურვილს დაუდო, დღეს თვითონვე გადმოლახა. ისეთი გაშმაგებით, ისეთი ვნებით მკოცნიდა, რომ ხმამაღლა შემიძლია ვიყვირო – არასდროს ყოფილა ჩვენი შერწყმა ასეთი ხანგრძლივი და თავშეუკავებელი.... განსაკუთრებით იმ ქერა იდიოტმა მინდა იცოდეს...
ისეთი ტკბილი და ალერსიანი იყო, მინდოდა მეთქვა – ის დისკი, გუშინ რომ ეძებდი, მე გადავაგდე-მეთქი. აღარ ვუთხარი. არ არის საჭირო ყველაფერი იცოდეს. გამიგია, რომ ქალის ღირსება მის პატარ-პატარა საიდუმლოებებშია.
ჩემი სიყვარული მეხმარება და რისკიან გადაწყვეტილებებს თავისუფლად, დაუფიქრებლად ვიღებ. არავისი და არაფრის მეშინია. სოსო მე უნდა მენდოს, სხვა გზა არ არსებობს. მისი ყველა გზა ჩემთან მთავრდება.

შაბათი.
სოსო.

-ყოველ შაბათ დღეს მაწონს ვყიდულობთ და ლენა დილიდანვე ხალისით იწყებს თავისი საფირმო – “აკროშკას” კეთებას. ლენას “აკროშკის” საჭმელად ლამის მთელი გონიოს დამსვენებლები ჩვენს ბუნგალოში იყრიან თავს. რადგან ბუნგალოში ტევა არ არის ხოლმე, ამ დღეს ქოლგებჩარჭობილი მაგიდები გარეთ გაგვაქვს და პირდაპირ ქვიშიან სანაპიროზე ვდგამთ. ტურისტები ნეტარებით თქვლეფენ ჩაციებულ “აკროშკას”, ლენა კი მაგიდებს შორის დადის და კომპლიმენტების საპასუხოდ გაბადრული აკანტურებს თავს.
დღეს პლაჟიც ცარიელია და მემაწვნეც არ გამოჩენილა თავისი დანჯღრეული “მოსკვიჩით”. ისევ წვიმს. ზღვის ტალღები ბუნგალომდე ამოცოცდა.
ჭკვიანი ხალხი სასტუმროს ნომრებშია შეკეტილი.
ლენამაც დაიგვიანა. როცა მოვიდა, სამზარეულოს მაგივრად, ბარს მიაშურა, დახლთან დაჯდა და მოწყენილი სახით კროსვორდის შევსებას შეუდგა. დღეს შექებას ვერ დაიმსახურებს. მარიამს უკვე გაესწორებინა საწოლი და ჩაის სვამდა. ანაც მოვიდა. მარიამი შეშფოთებით შეათვალიერა. არაფერი უკითხავს. კაკო არ მოვაო, გვითხრა და ქაღალდის ხელსახოცების კეცვა დაიწყო. ბუნგალოში ვისხედით. ერთმანეთს არც კი ვამჩნევდით. სალაპარაკოც არაფერი გვქონდა.
შუადღისკენ წვიმამ გადაიღო. ჰაერი ჩამუქდა, ბლანტი საფარივით გადაეკრა უკან დახეულ, ჩაჩუმებულ ზღვას. მერე კი რაღაცამ იხუვლა. ბუნგალო აზანზარდა და სანამ რამის თქმას მოვასწრებდი, რაღაც წამებში ზღვიდან წამოსულმა ქარიშხალმა უსწრაფესად გადაუარა მთელ სანაპიროს და მთას შეასკდა. ეს წამებში მოხდა. გრიგალმა ანჩხლი ქალივით დაუარა ისლით გადახურულ ბუნგალოებს, თითქოს მეზობლის ქალებს თმას აწიწკნიდა. გადაყირავებულ მაგიდებს, გადაბრეცილ, საყრდენ ბოძებზე აკრულ დაფხრეწილ ტილოს ვინღა ჩიოდა, ავიხედეთ ზევით და სახურავი ფაფუ!...
ქარიშხალი მალევე ჩადგა. ვითომ არაფერიო, მზემაც გამოანათა. გარეთ გავედით. სანაპიროს ზოლზე ჩამწკრივებული თავსახურახდილი ბუნგალოები გულსაკლავად გამოიყურებოდა. შეწუხებული ხალხი აქეთ-იქით დარბოდა. მხოლოდ საშკა დარჩა ბუნებრივ მდგომარეობაში: კუთხეში ჩამჯდარი ლოკოკინებს ამტვრევდა ქვით.
საღამოს ნიავიც აღარ უბერავდა. ექვსი საათისკენ ლულუ და მაგდაც მოყვნენ ხალხის ნაკადს. თბილი სვიტერები ზურგზე მოეგდოთ. ლენას და ანას აღელვებულ მონათხრობს თანაგრძნობით მოუსმინეს. მერე კი, მივდივართ და გამოსამშვიდობებლად მოვედითო, თქვეს.
სამზარეულოში გავედი. ონკანი მოვუშვი. წყლის ჩხრიალს კარგა ხანს ვუსმინე. ნიჟარაზე ჩამოდებული იდაყვები მისველდებოდა. ცივი წვეთები ნემსებად მერჭობოდა. ერთდროულად მტკიოდა და მსიამოვნებდა.
რა მემართება?!
მიდის, გავიაზრე თუ არა, - მიწიდან ამოჩრილმა რკინის სარმა ქუსლებიდან ტვინამდე გამიარა... ეს ქალი ჩემთვის ცხელი რძიანი ფინჯანი აღმოჩნდა. ენის წვერით ფრთხილად ვეპარებოდი, გემოს ვუსინჯავდი, მეშინოდა არ დავეწვი. ლულუმდე ხომ მხოლოდ ცივ რძეს ვიყავი მიჩვეული. სწრაფ-სწრაფად და ერთი ამოსუნთქვით ვსვავდი...
რუკზაკი ავიღე, მაიკები ჩავტენე. ფული გადავთვალე. არც ისე ცოტა მქონია. ისევ ჯიბეში ჩავიჩურთე. უნდა წავიდე, საქმე მაქვს-მეთქი, ვთქვი და ბუნგალოდან გამოვედი. აქ აღარ დავბრუნდები. არ მაინტერესებს ამათი ჩემდამი კეთილგანწყობა!...
რომ წამოვედი, მარიამი შემოსასვლელის წაყირავებულ ბოძთან იდგა, კევს უტიფრად აღლაჭუნებდა და ვიცი, ბოლომდე თვალს არ მომაშორებდა...
მარიამი უსუსურ და უმწეო თოჯინას თამაშობს. საკუთარ თავს ნებისმიერ დროს და ნებისმიერ ადგილას მთავაზობს და ვერ ხვდება, რომ მისი ასეთი ქცევით უმცირესი სურვილიც კი მიქრება.
თუმცა მაგ გოგოს რა მოეთხოვება!...
რაც მთავარია, მე მას არაფერს დავპირებივარ!
გეზი ლულუს სასტუმროსკენ ავიღე. უსარგებლო სიტყვების სიმრავლე საჭირო არაა. ჩემი ქერა ქალბატონი ისედაც ყველაფერს მიხვდება.
მათი მანქანა სასტუმროს ეზოში იდგა. მაგდა საჭესთან იჯდა და მზის სათვალეებს სპეციალური საწმენდი ნაჭრით გულდასმით აპრიალებდა. ლულუ მანქანის საბარგულში ჩალაგებულ სამგზავრო ჩანთებს ასწორებდა.
მოვედი, ვთქვი მე. ლულუ წელში გასწორდა და რაღაც სხვანაირად, გაოცებით, თუ გაბრაზებით შემომხედა.
წავალ, წყალს ვიყიდი, – თქვა მაგდამ და სასტუმროს ფოიეში გაუჩინარდა.
მეც მოვდივარ... შენთან ერთად–მეთქი. დავაზუსტე კიდევ ერთხელ.
ამაზე მეტის თქმა რაღა საჭირო იყო...



კვირა.
მარიამი.

- ხომ ვამბობდი, ყველაფერი ისე იქნება, როგორც მე მინდა-მეთქი. ხომ ვამბობდი, ეგ ორი არც მთლად ეგეთი საყვარლები და კარგები არიან, როგორებიც გგონიათ-მეთქი. ვინ მიჯერებდა!...
ორი ღამეა სახლში არ მივდივარ. ბუნგალოში ვრჩები. სოსოსთან. კაკომ – გული მტკივაო, ცუდად ვარო და საწოლში გაიშოტა. ანას, რა თქმა უნდა, მე აღარ ვახსოვარ. წნევის აპარატით ხელში, ფეხებთან უზის ძვირფას ქმარს და თვალებში შესციცინებს.
ხვალ დილით მივალ, პატარა, სპორტულ ჩანთაში რა ტანსაცმელიც ჩაეტევა, მარტო იმას წამოვიღებ. ჯერ-ჯერობით მეყოფა. ფულსაც ავიღებ თაროდან და ისე წამოვალ, კაკოს ცალი თვალითაც არ შევხედავ. იწვეს და იკვნესოს... მშობლებს, სამწუხაროდ, ვერ ვირჩევთ. ასე რომ, ვერავინ გამამტყუნებს. 16 წლამდე ხომ ვიყავი ათოსანი და დამჯერი! ეყოთ... მე უკვე სრულწლოვანი ვარ და აწი ანასა და კაკოს დუეტი ფეხებსაც ვერ მომჭამს. იყვნენ თავიანთ სახურავახდილ ბუნგალოში, აგროვონ ფული და თუ უნდათ, მთელი გონიოს ბუნგალოები იყიდონ...
გუშინ სოსო ბუნგალოდან რუკზაკწამოკიდებული რომ გავიდა, სად მიდიოდა, ამის თქმა რად მინდოდა. ის კი არა, მგონი სასტუმროში მისვლაც კი მივასწარი, ისეთი სისწრაფით გავქანდი. ეზოში, ხის გრძელ სკამზე დავჯექი. დეკორატიული ბუჩქი გაკრეჭილი კი იყო, მაგრამ მაინც მფარავდა. მათი ხმა მშვენივრად აღწევდა ჩემამდე. თავზარდაცემულს და აფორიაქებულს მუხლები მიკანკალებდა. სოსო იმათ მანქანაში რომ ჩამჯდარიყო, იქვე გამოვიჭრიდი ყელს. სმენადაძაბულს მათი არც ერთი სიტყვა არ გამომპარვია. მეც მოვდივარო, სოსომ ლულუს რომ უთხრა, ყურები ამიწივლდა. მაგრამ ეგ რა არის იმასთან შედარებით, რაც ლულუმ უპასუხა:
,სოსო, ძვირფასო, რაღაც გაუგებრობაა... მე და მაგდა... მოკლედ, მე და მაგდა ამ დღეებში ისრაელში მივფრინავთ... ხელს ვაწერთ.”
პირზე ხელები ავიფარე, სიცილისგან მუცელი ამტკივდა. ცოტაც და, იქვე ვარწყევდი...
სოსო უხმოდ მიტრიალდა და პლაჟისკენ წავიდა. სიარულისას მხრიდან ჩამოგდებულ რუკზაკს ქვიშაში მიაჩხრიალებდა და ფეხებში ებლანდებოდა. უკან აღარ გავყევი. ენაჩავარდნილი და გაფითრებული კი იყო, მაგრამ გათავისუფლების გზა მარტოს უნდა გაევლო. ვიცოდი, მაინც ბუნგალოში მობრუნდებოდა. ღამემდე დრო ჰქონდა. იქნებ თავისთვის ძალა დაეტანებინა, გადაეხარშა მომხდარი დ იმ გამოფუღუროებული ტვინით მიმხვდარიყო, რომ მისთვის ერთადერთი ნაღდი ხსნა მე ვიყავი.
სოსო დღეს უკვე სულ სხვანაირია. ჩვენი დაძაბული ურთიერთობა შემრიგებლურმა საუბარმა შეცვალა.
გავიმარჯვე.
აი, ასე - ჩემი სიყვარული საშინელი დარტყმისაგან გადავარჩინე. სოსოს ეყო ჭკუა და დამთანხმდა. ჩვენ დიდ ქალაქში - თბილისში მივდივართ. ბარები იქაც ბევრია. ჯერ-ჯერობოთ სოსო იმუშავებს. მერე ვნახოთ... წინასწარ აბა, ვინ რა იცის, რა იქნება. გამიგია, ორიდან თუ ერთი ჭკვიანია, ბედნიერება არ მიატოვებთ. მთავარია, მე და სოსოს ერთმანეთი ძალიან გვჭირდება...

© “ლიტერატურა - ცხელი შოკოლადი”

გიორგი კაკაბაძე

საზოგადოებიდან გაქცევა

ბესო ხვედელიძე, გაფრინდინელა (რომანი). რედაქტორი ანა ჭაბაშვილი, დიზაინი და დაკაბადონება გიორგი ტაბლიაშვილისა, გარეკანზე ალიონა ბაკუშინას ფოტო. თბ. "დიოგენე", 2004.

კობო აბეს ერთ-ერთ მოთხრობაში სასოწარკვეთილი მამაკაცი ხანგრძლივი ფიქრის შემდეგ იღებს ცარცის ნატეხს, კედელზე ხატავს კარს, შემდეგ აღებს მას და შეუცნობელ, უცხო განზომილებაში შეაბიჯებს... ასე აღწერა მწერალმა უკანასკნელი საშუალება, რომლითაც პიროვნება სოციუმისაგან და მის მიერვე შექმნილი ცივილიზაციისაგან თავის დაღწევას ცდილობს. ზოგი თვლის, რომ რეალობიდან გაქცევა, შესაძლებელია, ცხოვრების წესი იყოს, ზოგიც კი მას ახალგაზრდობის ერთ-ერთ მანკიერ თვისებად მიიჩნევს.
ბესო ხვედელიძის რომანი (უფრო ზუსტი იქნება თუ ვიტყვით "რომანი-იგავი") "გაფრინდინელა" ასეთივე ესკაპისტური ნაწარმოებია. იგი გარკვეული გაგებით ქართული ლიტერატურული ტრადიციების გამოწვევაა, რადგან კონფლიქტშია დამკვიდრებულ გემოვნებასთან, ეტიკეტთან. აქ სტილი სტილს უპირისპირდება, ჟანრი – ჟანრს, რომანი წინააღმდეგობებითაა სავსე. მას მხოლოდ თავისი შინაგანი ლოგიკა აქვს, სხვადასხვაგვარი ახსნის საშუალებას იძლევა და მკითხველს დიალოგში იწვევს.
ვინც ამ წიგნს ტრადიციული ნიაზით წაიკითხავს, თარაშ ემხვარივით დაიკვნესებს: "გახუნდა ჩემი საყვარელი ფერები"-ო და მართალიც იქნება, რადგან მასში ვერ შეხვდება ტრაგიკული ეპოქის სცენებს, რაყიფების რაინდულ პაექრობას და შეყვარებულთა მელანქოლიურ პათოსს. რომანში ტრადიციული, ავანგარდული, მისტიკური, აბსურდის და სხვა ლიტერატურული ხერხები გვერდიგვერდაა გამოყენებული. აღარაფერს ვიტყვი ჟანრული ფორმების მრავალფეროვნებაზე. რომანში ლექსებსაც შეხვდებით და ნოველასაც. ეს უკვე აღარაა "დიდი მიზნებისა" და "დიადი იდეების" მწერლობა (რასაც ათწლეულების მანძილზე მიგვაჩვიეს). იგი ახალი ტალღის ნონკონფორმისტული ნაწარმოებია, თუ გნებავთ სულიერი წინააღმდეგობის ლიტერატურა.
სამყარო სწრაფად იცვლება, მასთან ერთად იცვლება ადამიანთა გემოვნება და შეხედულებები, იცვლება ესთეტიკაც. ახალი ეპოქა ახალ დამოკიდებულებებს, ახალ შეფასებებს მოითხოვს. ბევრი რამ, რაც ხელოვნებაში ნორმად ითვლებოდა, დღეს უკვე მოძველებული და მიუღებელია. ახალ საუკუნეში მწერლებს ახალი გზების, ახალი გამომსახველობითი საშუალებების მოძებნა სჭირდებათ. ანუ ყველაფერი ის, რაც ასე აღიზიანებს ლიტერატურის ტრადიციონალისტ კრიტიკოსებს. რაც შეეხება ტრადიციას, იგი არც საშვილიშვილოდ დაწერილი დოგმების წიგნია და არც ბედისწერა, რომელსაც ვერსად გაექცევი. ტრადიცია სულიერი მემკვიდრეობის, სულიერი გამოცდილების გაგრძელებაა. ტრადიციების დარღვევას კი თავისი მეამბოხური მიმზიდველობა აქვს, ამიტომაც ყოველი კარგი წიგნი ერთგვარი რევოლუციაა.
"გაფრინდინელა" ერთი პერსონაჟის - კოკას აღსარებაა, უფრო ზუსტად მისივე ცხოვრების რეტროსპექტული ხედვა და ჭეშმარიტების შეცნობის მცდელობა იმ ფაქტების, ნიშნებისა და სიმბოლოების მიხედვით, რომელიც ყოველი ადამიანის ცხოვრებაზე, მატერიალური თუ სულიერი ობიექტების საშუალებით ახდენს ზეგავლენას.
კოკას საკუთარ საარსებო სივრცესთან აქვს კონფლიქტი, ამიტომ იგი იძულებულია ბრძოლის ველს გაეცალოს, და მის მიერვე გამოგონილ იდეალურ ქალაქ როზენბურგში იქირაოს ბინა. მან საზოგადოებაში დამკვიდრებულ ცხოვრების წესს წარმოსახვით სამყაროში გაქცევა ამჯობინა.
რომანი ტრადიციული ფორმით იწყება, ამიტომ გარკვეულად შესაძლებელია პერსონაჟის საქციელის გამოცნობა.
ყოველი ადამიანის საქციელს ფსიქოლოგიური წინაპირობა და მიზეზი აქვს. კოკას კონფლიქტში მის ოჯახს მნიშვნელოვანი როლი ეკისრება, რომანში ბოროტება პერსონიფიცირებულია:
მამას ამპარტავნება და პატივმოყვარეობა ახასიათებს, ამიტომ იგი თავის კომპლექსებს სხვისი დამცირებით იკმაყოფილებს.
მეორეა მოჩვენებითი ღვთისმოსაობა და სათნოება, რომლის უკანაც ფარისევლობა და სულიერი სიღატაკე იმალება. ერთ-ერთი სადილის დროს ყველა გულმოდგინედ უსმენს მარგო ბებიას, რომელსაც ლოცვანი გადაუშლია და გულმოდგინედ ბუტბუტებს, მაგრამ "მამაო ჩვენოს" სიტყვების შეხსენება სჭირდება. გასაგებია, რომ ამ ოჯახში ლოცვებს მხოლოდ დღესასწაულზე და ისიც თავის გამოდების მიზნით კითხულობენ. ერთ-ერთი ასეთი უბედურება გულგრილობაცაა, რომელიც ორივე მშობელს, არა მარტო ერთმანეთის, არამედ შვილის მიმართაც ახასიათებთ. ამ დაძაბულ ურთიერთობას საბოლოოდ ქალის სახლიდან წასვლა და გათხოვდება მოჰყვება. მას მერე დედას შვილი თვალით აღარ უნახავს.
ეს ადამიანები ჩაფლულნი არიან ისეთ სოციალურ რეალობაში, რომლის ლოგიკაც თავად არ ესმით. ამიტომ სივრცე, რომელშიც კოკა იზრდება, სიყვარულსაა მოკლებული, მისი ადგილი კი გულგრილობას, პატივმოყვარეობასა და ფარისევლობას დაუკავებია. ბავშვს პირველ რიგში სიყვარული სჭირდება, და კოკაც ბავშვურ გამოსავალს პოულობს, იგი საბავშვო ბაღში ერთ ლამაზ გოგონას - ვერას სიყვარულში გამოუტყდება. ამ საქციელის გამო მასწავლებელი მას სასტიკად დაამცირებს და მთელი დღე ცივ კუთხეში დააყენებს. აქ კიდევ ერთ საზოგადოებრივ ბოროტებას ვაწყდებით: ადამიანის თავისუფალი ბუნების წინააღმდეგ გალაშქრებას. ეს ჯოგური ინსტინქტი განსხვავებულების მიმართ შიშს ნერგავს, ადამიანში თვითგამოხატვის, თვითრეალიზაციის საშუალებას ახშობს და მის თავისუფალ ნებას თრგუნავს (ეს თვისებები უფრო ხშირად დადებით ელფერს ატარებდა ქართულ მწერლობაში).
სამყაროში, სადაც კოკა იზრდება, უფროსსა და უმცროს თაობას შორის ბერლინის კედელია აღმართული. ოჯახისადმი კოკასა და მისი მამიდაშვილის, ბაჭიას მტრული დამოკიდებულება მაშინ ჩანს, როდესაც ისინი სახურავზე აცოცდებიან და მშობლებს თხილებს ესვრიან, "ვითომ ისინი გერმანელები არიან", - განმარტავს კოკა.
ყოველი უარყოფითი თვისება, რომელიც ჩამოვთვალეთ, ერთად თავმოყრილი, ძალიან საშიშია, რადგან იგი მსხვერპლად სისპეტაკეს, უმანკოებას და უბრალოებას მოითხოვს. სწორედ ამას ეწირება კოკას მამიდაშვილი ბაჭია.
გასაოცარი ლიტერატურული ნიმუშია ბაჭიას სიკვდილი, რომელიც ბავშვისათვის დამახასიათებელი ნაივურობითა და დრამატიზმითაა აღწერილი:
"ბაჭიასკენ კრიჭაშეკრული იყურები და ხედავ, რომ ის მართლა ნელ-ნელა მიცურავს დაბლა. ხელს იწვდენ, მაგრამ უკვე გვიანია. სული გიგუბდება და სუნთქვა გეკვრის. ბაჭია ხმას არ იღებს – ისევ ქვემოთკენ მიცურავს და გაფართოებული თვალებით ამოგცქერის. შენ თვალებს ხუჭავ. ტყლუპ!!! უცებვე ახელ. სახურავი ცარიელია. ბაჭია აღარ ჩანს. აძაგძაგებული კიბისკენ მიფორთხავ და დაბლა იხედები. ბაჭია გულაღმა წევს მიწაზე და თვალები დახუჭული აქვს. სწრაფად ეშვები კიბეზე და ბაჭიასთან იჩოქებ. ბაჭიას ხელისგულში თხილები აქვს მომუშტული."
ბოროტებას ფიზიკურად ეწირება ბაჭია, მორალურად კი - კოკა, რადგან ბაჭიას სიკვდილში ისიც გრძნობს თავს დამნაშავედ. შემდეგ მთელი ცხოვრება ცდილობს ამაზე ფიქრს თავი აარიდოს და იგი ქვეცნობიერის სასტიკ ჯურღმულებში გამოკეტოს. სულიერი სიკვდილი კი ზოგჯერ ფიზიკურზე უფრო ტრაგიკულია, რადგან მას მუდმივი შიში, ტკივილიანი ცხოვრება და ავის მოლოდინით შეძრწუნებული სულიერი მდგომარეობა ახლავს თან.
პიროვნება უცხოვდება საკუთარ ქვეყანაში, ქალაქში და ეპოქაში. ასეთ შემთხვევებში რამდენიმე გამოსავალი არსებობს, მაგალითად, გიუნტერ გრასის რომანის "თუნუქის დოლის" პერსონაჟმა - ოსკარ მაცერატმა – ძალიან ადრე გაიგო მოზარდთა სამყაროს მთელი სიბინძურე და პტოტესტის ნიშნად გადაწყვიტა აღარასოდეს გაზრდილიყო, რაც მოახერხა კიდეც. სამი წლის ასაკში სარდაფში ჩავარდა და ზრდა შეწყვიტა. მას შემდეგ მუდამ განუყრელად დაატარებდა თუნუქის დოლს, რომელზე გაუთავებელი ბრახუნითაც გამოხატავდა თავის მსოფლმხედველობას და საზღვარს ავლებდა მასსა და მოზარდთა სამყაროს შორის.
მეორე დიდი გერმანელი მწერლის - ჰერმან ჰესეს რომანში: "შუშის ბურთულებით თამაში"- აღწერილია სახელმწიფო სახელმწიფოში - "კასტალია", რომელიც იმ ინტელექტუალების თავშესაფარი ადგილია, რომელთაც სრულიად არ გააჩნიათ ცხოვრებისეული გამოცდილება, სამაგიეროდ განვითარებული აქვთ მშვენიერების შეგრძნება. ჰერმან ჰესესთვის "კასტალია" აბსტრაქტული, რთული სიმბოლოა სულიერების თავშესაფარისა იმ სამყაროში, რომელიც უიმედოდაა დაავადებული.
იქნებ პიროვნების გადარჩენის ერთ-ერთი გზა საზოგადოებიდან გაქცევაა? იდეალური ქალაქი – როზენბურგი, რეალური სამყაროს სრული ანტიპოდია. მათი ტემპი განსხვავდება ერთმანეთისაგან. სოფლის უზრუნველ, მშვიდ სცენებს როზენბურგის ნერვული, აჩქარებული მოუთმენლობა უპირისპირდება. რეალურ ცხოვრებაში სიყვარულში ხელმოცარული კოკა როზენბურგში ოცნების ქალს, დოლორესს ხვდება და თავს ბედნიერად გრძნობს. იგი ახალ თავისუფლებას პოულობს და ცდილობს დაიბრუნოს ის, რაც მას ცხოვრებამ წაართვა.
როზენბურგი გარშემომყოფთათვის დაფარულ, ხელმიუწვდომელ სივრცეშია განთავსებული. იგი გმირის შიგნით, მის ცნობიერებაში არსებობს და კოკას ოცნებისა და შიშის სამყაროა. ეს ქალაქი იზიდავს და იმავდროულად ემუქრება მას. ამგვარი ფორმით აბსურდული სიტუაცია სრულიად რეალური და ხელშესახები ხდება (რა თქმა უნდა ლიტერატურული გაგებით). ამ ხერხით მწერალი არა მხოლოდ პერსონაჟის სულიერ მდგომარებას, არამედ რეალურობის მეტაფიზირებას ახდენს. რეალური სამყარო მისი პასტორალურობის მიუხედავად უფრო საშიში და დაუნდობელია, ვიდრე როზენბურგის აფორიაქებული ურბანიზმი. აქ არ შეიძლება ერთი ბიბლიური პარალელი რომ არ გაგვახსენდეს: აბრაამის ძმიშვილი – ლოთი - სანამ სოდომში ცხოვრობდა, წმინდა და მართალი ადამიანი იყო. იგი მხოლოდ მაშინ წაწყდა, როდესაც ამ ცოდვის ბუდეს გაეცალა და თავი სამშვიდობოს იგრძნო. როდესაც ავტორი როზენბურგის სცენებს გვიხატავს, იგი სინამდვილეში იმ ტრაგიკულ გაორებას აღწერს, რომელიც კოკას სულიერ სამყაროში ხდება.
სიყვარულიცა და სიძულვილიც ემოციურობის ორი პოლუსია, ძლიერი გრძნობა შეიძლება აგრესიულიც იყოს და ნაზიც. სიყვარული ადამიანის არსებობის ერთადერთი ფასეულობაა, მაგრამ იგი ამავე დროს დესტრუქციული ძალაცაა, რადგან სიყვარულის ობიექტში შერწყმას, ანუ საკუთარი იდენტურობის დაკარგვას ნიშნავს. ამიტომ დოლორესისადმი არაერთგვაროვანი დამოკიდებულებაცა და შესაბამისად, მისი სიკვდილიც, კოკას ქვეცნობიერი ნების გამოხატულებაა. ნუ დაგვავიწყდება, რომ როზენბურგი კოკას მიერ შექმნილი ქალაქია და იქ განვითარებული მოვლენები გარკვეული ფორმით მის მიერაც იმართება.
კოკას მეტამორფოზა მისი სხეულის ტრანსფორმაცია კი არა, აბსურდულ სამყაროში მოხვედრილი ადამიანური ფსიქიკის თავისებურებაა. ისეთი თავისებურება, როდესაც პიროვნება საკუთარ სხეულში ყოფნით დისკომფორტს განიცდის და რადგან ახალ მდგომარეობაში ყოფნის იმუნიტეტი არ გააჩნია, ცხოვრების მიერ დაგებულ მახეში ებმება. შიში კი მისი ბუნების ერთადერთ თვისებად რჩება. მწერად გადაქცეული კოკა თავისივე საოცნებო ქალაქის ერთ-ერთი სახლის ტუალეტში გამოემწყვდევა. გამოსავალი აღარაა, ან უნდა დაიღუპოს, ან ისევ იმ სივრცეს დაუბრუნდეს, საიდანაც თავის დაღწევას ამაოდ ცდილობდა. ეს კი ცხოვრებაზე ამბოხებული ადამიანის საბოლოო დამარცხებაა.
ავტორი აქ კიდევ ერთხელ გვახსენებს, რომ ეს მხოლოდ ხელოვნების ნიმუშია, ალეგორიაა, გაქცევა კი ილუზია, რადგან ადამიანი სხვა არაფერია, თუ არა ამ ცხოვრების ტუალეტში გამოკეტილი უცხო არსება. მნიშვნელობა არა აქვს, ეს წარმოსახვითი სამყარო იქნება, თუ რეალური, იდეალური ქალაქი, თუ აბსურდული. ეს ის სინამდვილეა, რომელზეც საზოგადოება ხმამაღლა არ ლაპარაკობს, ან ამის აღიარება უჭირს.
ბესო ხვედელიძე იმ მხატვრულ-ფილოსოფიურ ხედვას გვთავაზობს, რომელსაც მის შემოქმედებაში დომინანტური როლი ენიჭება: ცხოვრება ამგვარი მახეების გაუთავებელი ლაბირინთია და საკმარისია ადამიანმა ახალ თავისუფლებას მიაღწიოს, რომ იგი მისთვის უმალვე ახალ საპყრობილედ გადაიქცევა.
ახალ საუკუნეში პიროვნება დაიმცრო, დაპატარავდა. საზოგადოების თვალში ფასი დაკარგა. თუმცა, შეიძლება საკუთარ თავთან მებრძოლი ადამიანი გაცილებით უფრო დიდი გმირი იყოს, ვიდრე ურჩხულთან მეომარი რომელიმე რაინდი. ასეთი პიროვნებების შემჩნევა კი დღეს მხოლოდ ნიჭიერ მწერლებს შეუძლიათ.
შეიძლებოდა კიდევ ბევრი გვეთქვა ნაწარმოების ემოციურ ტონსა და ლექსიკაზე, რომელიც მოთხრობილი ამბისა და განწყობილების ადეკვატურია; ქალაქ როზენბურგის მიკროკოსმოსში ჩაკეტილ, სოციალური მდგომარეობის უარმყოფელ ახალგაზრდებზე; მათ თრეშ კულტურაზე (კულტურა ავტორიტეტებისა და ტრადიციების გარეშე); ამ მიმდინარეობის სიმბოლიზმზე, მაგრამ ეს ყველაფერი მხოლოდ ინტერპრეტატორის ორიგინალური რეაქცია იქნებოდა და არა მწერლის რაციონალური თუ ირაციონალური ჩანაფიქრი.
შემოქმედება მუდმივი აღმოჩენების პროცესია, რადგან იგი პირობითი და ექსპერიმენტულია. სწორედ ეს გარემოება ასაზრდოებს ხელოვნებას, იგი გვასწავლის, რომ ერთდროულად შეიძლება წარსულშიც გადავიხედოთ და მომავალსაც გავუსწოროთ თვალი. მწერალში პირქუში კაცთმოძულეც დავინახოთ და მხურვალე ჰუმანისტიც, რეალისტიცა და მოდერნისტიც. ხელოვნებაში ეს ყველაფერი დასაშვებია.
მთავარია, რომ ლიტერატურის ნიმუშმა დაარღვიოს თავისი დროის ჩარჩოები, გარკვეული გაგებით, შეცვალოს ხელოვნების განვითარების გეზი, შეცვალოს ადამიანთა მიერ დაკანონებული შეხედულებები სილამაზის, სიყვარულის, რეალურობისა და აბსურდულობის, თუ გნებავთ, რომანის ფორმისა და სტილის შესახებ, რადგან ყოველივე ამის გარეშე ნამდვილი ლიტერატურა ინტელექტუალური ნარკოტიკის ნაირსახეობად ვერასოდეს გადაიქცევა.

© ”წიგნები - 24 საათი”